Турамуротова Гулшод Хуррамовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбекистоннинг турли тупроқ шароитида ғўзада вилт касаллигини тарқалиши ва унга қарши кураш чорасини ишлаб чиқиш”, 06.01.09 – Ўсимликларни ҳимоя қилиш (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B.2017.2.PhD/Qx111.
Илмий раҳбар: Марупов Аббосхон, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўсимликлар карантини ва ҳимояси илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий-тадқиқот институти, DSc.05/30.12.2019.Qx.42.01.
Расмий оппонентлар: Кимсанбаев Хожимурод Хамрақулович, биология фанлари доктори, профессор; Нуриддинов Абдумалик Мукаранқулович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Андижон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Ўзбекистоннинг турли тупроқларида ғўзанинг районлаштирилган навларида вилт касаллигини тарқалиши ва келтирадиган зарарини, янги тизма ва навларни касалликка бардошлигини аниқлаш, соляризация ва хантал (горчица) экинини сидерат сифатида экишни вилт касаллигини қўзғатувчи патогенларга қарши янги инновацион агробиологик кураш усулини ишлаб чиқиш.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Республиканинг турли тупроқларида парваришланадиган, районлаштирилган Наманган-77, Андижон-35, С-8290, Бухоро-8 ва Бухоро-10 ғўза навларининг вилт касаллиги билан зарарланиш даражасини аниқланган;
 ғўзани районлаштирилган навларида вилт касаллигини тарқалиш ареали ва қўзғатувчи замбуруғларнинг тур таркиби, Фарғона водийси, Тошкент, Жиззах, Самарқанд ва Сирдарё вилоятларида асосан F.oxysporum ва айрим далаларда V. dahliae замбуруғи юзага келтириши аниқланган. Бухоро, Навоий, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида районлаштирилган ғўза навлари ривожланишининг эрта фазаларида F.verticilloides, кейинчалик эса F.oxysporum билан ҳам касалланиши аниқланган. Хоразм вилоятида районлаштирилган Меҳнат ва Хоразм-127 навларида V.dahliae доминантлик қилиши ва айрим далаларда F.oxysporum патогени билан касалланганлиги аниқланган;
Бухоро вилоятидан келтирилган касалланган ғўзадан ажратилган патоген, вилт касаллигини қўзғатувчиси F.verticillioides (син: F. moniliforme) замбуруғи эканлиги аниқланган. Вилтни қўзғатувчилари ичида фузариоз вилтининг Бухоро штамми кучли вирулентли эканлиги аниқланган; 
ғўзада вилт касаллигини қўзғатувчи замбуруғлар - V. dahliae, F.oxysporum ва F. verticilliodes ларга Т-888, Т-526 тизмалари ва С-8290, С-8297 навларни бардошлилиги аниқланган;
Илк бор Бухоро вилояти аллювиал тупроқларида соляризациядан сўнг хантал экинини сидерат сифатида экиш ва кузда кўк масса ҳолида ҳайдаш орқали тупроқ микрофлорасини тикланиши ва унинг биологик фаоллиги ошиб ўсимликларнинг ўсиши, ривожланиши ва ҳосилдорлигини ортиши аниқланган;  
ғўзанинг фузариоз вилт касаллигига қарши буғдойдан бўшаган далаларда соляризация усулини қўллаб, сўнг хантал экинини сидерат сифатида экиб ноябрь ойида ҳайдаб юборишда иқтисодий самарали ҳисобланиб, олинган соф фойда (2017 й. ҳисобида) 1 365 520,0 сўм/га, рентабеллик 29,5% ни ташкил этгани аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбекистоннинг турли тупроқ шароитида ғўзанинг районлаштирилган навларида вилт касаллигини тарқалиши ва уларга қарши кураш чораларини такомиллаштириш бўйича ўтказилган илмий тадқиқот натижалари асосида:
“Бухоро вилоятида ғўзанинг вилт касаллигига қарши инновaцион кураш бўйича” ва “Ғўзанинг вилт касаллигига қарши курашда соляризaция ва хантал экиш бўйича” тавсияномалар тасдиқланган (Қишлоқ хўжалигида Билим ва Инновациялар миллий марказининг 2025 йил 9 апрелдаги 05/04-04-128-сон маълумотномаси). Ушбу тавсияномалар фермер, дехқон хўжаликлари ва агрокластер учун қўлланма бўлиб хизмат қилмоқда;
тупроққа соляризация усулида ишлов бериш ва сидерат сифатида хантал экини экиш орқали вилтга қарши инновaцион кураш усули Бухоро вилояти Вобкент тумани “Кулхатиб” ф/х 0,5 га, Бухоро тумани “Карим Қаххор” ф/х 0,5 га Қоравулбозор тумани “Амир Амон Замини” ф/х 2 га жами 3,0 га майдонда жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновaциялар миллий маркази 2025 йил 9 апрелдаги 05/04-04-128-сон маълумотномаси). Натижада ғўзанинг вилт билан касалланиш 33,8-54,7% камайиб, 38,8-45,4 ц/га ҳосил олган ҳолда гектаридан (2017 й. ҳисобида) 1 365 520,0 сўм/га соф фойда олинган ва 29,5 % рентабилликка эришилган. 
Ғўзанинг вилт патогенларига чидамли навларни яратишда Т-526 ва Т-888 тизмалардан фойдаланиш ғўза селекцияси билан шуғулланувчи муссасаларга тавсия қилинган (Қишлоқ хўжалигида Билим ва Инновaциялар миллий марказининг 2025 йил 9 апрелдаги 05/04-04-128-сон маълумотномаси). Натижада ғўза тизмалари вилт патогенларига бардошлилиги бўйича ўрганилган, нисбатан комплекс бардошли нав ва тизмаларини келгусидаги селекция ишлари учун бошланғич манба сифатида тавсия қилинган.