Рахимов Равшанбек Рустамбек ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Тажрибавий ревматоидли артритда буйрак усти безларидаги морфологик ўзгаришлар», 14.00.02 – Морфология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.3.PhD/Tib4825.
Илмий раҳбар: Баймурадов Равшан Раджабович, тиббиёт фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.04/29.02.2024.Tib.93.01.
Расмий оппонентлар: Расулов Ҳамидулла Абдуллаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Шатманов Суйнали Токтоназарович, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Қирғизистон Республикаси).
Етакчи ташкилот: Андижон давлат тиббиёт институти.
II. Тадқиқотнинг мақсади: тажрибавий ревматоидли артритда ва яллиғланишга қарши ностероид восита таъсирида буйрак усти безларидаги морфологик ўзгаришларини ўрганишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор постнатал онтогенезнинг кечки босқичларида буйрак усти безининг барча структур кўрсаткичлари кичрайганлиги, айниқса энг катта фарқ коптокчасимон ва тўрсимон зоналарда акс этганлиги, пўстлоқ ва мағиз қисмидаги синусоид томирлар диаметри эса ошганлиги аниқланган;
моделлаштирилган ревматоид артритда буйрак усти бези пўстлоғи қалинлиги тутамли зона ҳисобидан катталашганлиги, капсуласи қалинлиги, синусоидлар диаметри ошганлиги, мағиз қисми қалинлиги ва майдони эса кичрайганлиги исботланган;
ностероид яллиғланишга қарши дори воситаси таъсирида буйрак усти безида адренокортикал ҳужайралардаги гиперплазия жараёнлари ва вакуолизация даражаси пасайганлиги, фиброз трабекулалар фонида лимфоид инфильтратлар сони сезиларли камайганлиги аниқланган;
ревматоид артрит фонида буйрак усти бези тўқималарида CD68 ва р53 маркерлари экспрессиясининг юқори кўрсаткичлари ностероид яллиғланишга қарши дори воситаси таъсирида ёш гуруҳларига мос равишда турлича пасайганлиги асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Тажрибавий ревматоидли артритда буйрак усти безларидаги морфологик ўзгаришларни ўрганиш натижасида олинган илмий хулосалар асосида:
биринчи илмий янгилик: илк бор постнатал онтогенезнинг кечки босқичларида буйрак усти безининг барча структур кўрсаткичлари кичрайганлиги, айниқса энг катта фарқ коптокчасимон ва тўрсимон зоналарда акс этганлиги, пўстлоқ ва мағиз қисмидаги синусоид томирлар диаметри эса ошганлиги аниқланган. Ижтимоий самарадорлиги: тажрибавий ревматоид артритда буйрак усти безидаги морфологик кўрсаткичларнинг ўзгаришининг ўрганилганлиги ушбу касалликка комплекс ёндашув зарурлигини кўрсатган, бу эса беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга, даволаш самарадорлигини оширишга ва ногиронликни камайтиришга имкон берган. Иқтисодий самарадорлиги: тажрибавий ревматоид артритда буйрак усти безининг турли қаватларидаги структур ўзгаришлар ва уларнинг ностероид яллиғланишга қарши дори воситаси ёрдамида маълум даражада бартараф этилганлигининг морфологик асослари асосида ташхислаш ва даволашга бўлган янгича ёндашувни жорий этиш натижасида беморларга сарфланадиган бюджет маблағлари 100000 сўмга иқтисод қилинди. Хулоса: ревматоид артрит таъсирида буйрак усти безидаги морфологик ва морфометрик ўзгаришларни эрта аниқлаш натижасида, юзага келадиган оғир асоратларни олдини олишга эришилди ва беморлар учун зарур бўлган даво муолажалари ҳажми оптималлаштирилди.
иккинчи илмий янгилик: моделлаштирилган ревматоид артритда буйрак усти бези пўстлоғи қалинлиги тутамли зона ҳисобидан катталашганлиги, капсуласи қалинлиги, синусоидлар диаметри ошганлиги, мағиз қисми қалинлиги ва майдони эса кичрайганлиги исботланган. Ижтимоий самарадорлиги: тадқиқот натижалари ревматоид артритда эндокрин тизимга, хусусан, буйрак усти безининг тузилиши ва функциясига таъсирини кўрсатган ҳолда, касалликни эрта аниқлаш ва комплекс ёндашув асосида даволаш тактикасини шакллантириш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги Ташхислаш ва патогенезни тушунишда морфологик ўзгаришлар асосида ревматоид артритда буйрак усти бези ҳолатини баҳолаш имкони пайдо бўлганлиги асосий патологияга боғлиқ асоратларни барвақт аниқлаш ва мақсадли даволаш орқали беморларга нисбатан юқори нархли гормонал терапия ёки узоқ муддатли стационар даволашга эҳтиёжни камайтиради ва иқтисодий тежамкорликни таъминлайди. Хулоса: Моделлаштирилган ревматоид артрит шароитида буйрак усти безининг паренхимаси ва стромаси ўртасидаги морфологик дисбаланснинг аниқланиши касалликнинг эндокрин аспектларини очиб беради ва беморлардаги эндокрин дисбаланс орқали юзага келувчи оғир асоратларнинг олдини олиш, уларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш, ногиронлик даражасини камайтиришга хизмат қилади
учинчи илмий янгилик: ностероид яллиғланишга қарши дори воситаси таъсирида буйрак усти безида адренокортикал ҳужайралардаги гиперплазия жараёнлари ва вакуолизация даражаси пасайганлиги, фиброз трабекулалар фонида лимфоид инфильтратлар сони сезиларли камайганлиги аниқланган. Ижтимоий самарадорлиги: НЯҚДВ терапияси фонида морфологик барқарорлашувнинг кузатилиши беморларда стероид дисбалансни камайтириш, стрессга жавоб реакцияларини нормаллаштириш ва касалликнинг оғир кечишини енгиллаштириш имкониятини яратади. Бу эса беморларнинг ҳаёт сифатининг ошиши, оғир асоратлар камайиши ва реабилитация жараёнларининг енгиллашишига хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: НЯҚДВ таъсирида морфологик шикастланишларнинг бартараф этилиши орқали гормонал коррекцияга эҳтиёж камаяди ва амалиётда бир беморга тўғри келадиган сарф-харажатларнинг ўртача 150000 минг сўмга қисқаришига олиб келади. Хулоса: НЯҚДВнинг ревматоид яллиғланиш фонида эндокрин тузилмаларни барқарорлаштириштирувчи модулляторлик хусусияти юзага келадиган оғир асоратларни олдини олади ҳамда даво самарадорлигини ошириш имконини берди.
тўртинчи илмий янгилик: ревматоид артрит фонида буйрак усти бези тўқималарида CD68 ва р53 маркерлари экспрессиясининг юқори кўрсаткичлари ностероид яллиғланишга қарши дори воситаси таъсирида ёш гуруҳларига мос равишда турлича пасайганлиги асосланган. Ижтимоий самарадорлиги: Маркерлар экспрессиясининг давога бўлган турлича реакцияси клиник амалиётда ёшга мос индивидуал даволаш чораларини олиб бориш, ортиқча ёки кераксиз дори юкламасининг олдини олиш ҳамда беморларнинг умумий ҳаёт сифатини яхшилаш имконини яратади. Иқтисодий самарадорлиги: олиб борилган тадқиқот натижаларига таянган ҳолда амалга оширилган даволаш чоралари 1 нафар бемор учун давлат бюджети маблағларини 180000 сўм миқдорида тежаш имконини берди. Хулоса: касаллик кечишини индивидуал прогноз қилиш, етарли ва мақсадли терапия танлаш ҳамда рационал клиник тактикага эришиш орқали даволаш самарадорлигининг ошишига эришилди.
Ревматоид артритда буйрак усти безидаги морфологик ўзгаришларни аниқлаш усули соғлиқни сақлаш амалиёти, жумладан, Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш бошқармаси Бухоро вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (4.08.2025 йилдаги 165-сон буйруқ) ҳамда Тошкент тиббиёт академияси Урганч филиали (5.03.2025 йилдаги 82-03-25ИБ-сон) клиник амалиётга тадбик этилган. Амалиётга тадбиқ бўйича ЎзРес ССВ ҳузуридаги илмий техник кенгашнинг 2025 йил 4 сентябрдаги қарори асосида 24/02-сонли ягона хулоса олинган.