Ashurov Ilxomjon Xotam o‘g‘lining 
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

    I. Umumiy ma’lumotlar.
    Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmogʻi nomi): “Alyuminiy akkumulyatorlari uchun grafen katod va xona haroratidagi ion suyuqli elektrolitlarning eksperimental tadqiqoti va hisoblash orqali modellashtirilishi”, 01.04.12 - Nanomateriallar fizikasi va texnologiyasi (fizika-matematika fanlari).
    Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.4.PhD/FM1213.
    Ilmiy rahbar: Adilov Muhammadjon Masharibovich, f.m.f, PhD, katta ilmiy hodim. 
    Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: U.A. Arifov nomidagi Ion-plazma va lazer texnologiyalari instituti.
    Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: U.A. Arifov nomidagi Ion-plazma va lazer texnologiyalari instituti.
    Rasmiy opponentlar: Yusupov Maqsudbek,  fizika-matematika fanlari doktori, katta ilmiy hodim. Shoislamov Ulug‘bek, fizika-matematika fanlari doktori, katta ilmiy hodim. 
    Yetakchi tashkilot: Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti.
    Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
    II. Tadqiqotning maqsadi. 
     Alyuminiy dual-ionli akkumulyatorlar tizimini optimallashtirish uchun elektrolit kislotaliligi, ion tarkibi, uglerod asosli katodning arxitekturasi va katod–elektrolit chegarasidagi barqarorlikni kompleks o‘rganish orqali mexanizmga asoslangan ilmiy yondashuvni ishlab chiqishdan iborat.
    III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
    alyuminiy ikki ionli akkumulyatorlar tizimida tijoratlashtirilgan bog‘lovchisiz grafen qog‘ozi uchun AlCl₄⁻ ionlarining qayta tiklanuvchi, bosqichli interkalyasiya jarayonlari birinchi bor CV, GCPL, EIS hamda post-mortem tahlillar orqali batafsil o‘rganildi. Interkalyasiyaning har bir bosqichida qatlamlararo masofa o‘zgarishi, qutblanish darajasi va qaytarilish mexanizmi eksperimantal ravishda tasdiqlandi. AlCl₃:EMImCl elektrolitining uch xil molyar nisbatlari (1.3:1, 1.5:1, 1.7:1) uchun ion o‘tkazuvchanlik, viskozlik, qutblanish va zaryad almashinuvi kinetikasi o‘rtasidagi bog‘liqligi kompleks tarzda tahlil qilindi;
      ilk bor grafen qog‘ozi va grafit katodlarida interkalyasiya davomida sodir bo‘ladigan strukturaviy o‘zgarishlar — d₀₀₂ masofaning kengayishi, FWHMning torayishi/kengayishi, turbostraktiklik darajasi va qatlamlararo siljish kabi parametrlarning evolyusiyasi o‘rganildi. Bu o‘zgarishlarning ion kirib-chiqish tezligi, qutblanish, tortuozlik va siklik barqarorlikka bevosita ta’siri ko‘rsatib berildi; 
      COMSOL Multiphysics asosida alyuminiy ikki ionli akkumulyator katodidagi AlCl₄⁻ interkalyasiyasidan kelib chiqadigan mexanik kuchlanishlar, deformatsiya darajasi (eigenstrain) va ular voltammetrik gisterezisga ta’siri uchun original hisoblash modeli ishlab chiqildi. Rudolf modelning interkalatsiya–kengayish nazariyasi bilan integratsiya qilinib, grafen qog‘ozi va grafitning turlicha stress yig‘ilishi aniq ko‘rsatildi.
    grafen qog‘ozi katodlarida qatlamlararo o‘zanlarning ochiq-yopiq holati, sirt defektlarining ion transportidagi roli, tortuozlik va diffuziya cheklovlari ilk bor alyuminiy ikki ionli akkumulyator sharoitiga moslashtirilgan tarzda tahlil qilindi. Bu omillar turbostraktik grafen arxitekturasining grafitga nisbatan afzalligini asoslab berdi;
     yakuniy bosqichda tijoratlashtirilgan bog‘lovchisiz grafen qog‘ozi uch xil AlCl₃:EMImCl elektrolit tizimi bo‘yicha optimallashtirildi. Natijada, 1.7:1 elektrolit nisbati 100 mA· g⁻¹ tok zichligida 500 sikl davomida 75 mA·soat·g⁻¹ atrofidagi sig‘imni saqlab qoldi. Bu natija grafen qog‘ozi katodining real qurilmalarga, xususan yassi geometriyali “pouch-cell” formatidagi alyuminiy ikki ionli akkumulyatorlarning prototiplariga integratsiya qilish uchun etarli mexanik mustahkamlikka va uzoq muddatli zaryad/razryad sikllarida elektrokimyoviy barqarorlikka ega ekanini tasdiqladi. 
    IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
       Dissertatsiya tadqiqotlari doirasida olingan ilmiy natijalar “VV-LAND” MChJ bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan “Elektroskuter akkumulyator modullarining zaryad razryad barqarorligini ta’minlash, GCPL diagnostikasi va xizmat muddatini uzaytirish bo‘yicha texnik reglament” (№ 27/10-2025) loyihasi doirasida muvaffaqiyatli amaliyotga joriy etildi. Mazkur echimlar akkumulyatorlar uchun optimal zaryad holatini (SoC 40–80 %) belgilash, elementlar o‘rtasidagi passiv balanslash jarayonining barqarorligini oshirish, shuningdek GCPL va EIS metodlari asosida degradatsiya jarayonlarini erta aniqlashga imkon beradi. Ushbu ilmiy-texnik ishlanmalarning amaliyotga tatbiq etilgani “VV-LAND” MChJ tomonidan taqdim etilgan rasmiy hujjat orqali tasdiqlangan.
Alyuminiy-ionli akkumulyatorlarning dolzarb muammolari, yutuqlari va kelajak istiqbollariga bag‘ishlangan maqola: “Current challenGES, progress and future perspectives” (Applied Solar Energy, Applied Solar Energy, 2022, Vol. 58, No. 3, pp. 334–354. DOI: 10.3103/S0003701X22030033) natijalariga xalqaro tadqiqotchilar tomonidan, qator maqolalarda (J. Chai et al, Energy Storage Materials, 81, 2025), H. Zhao et al. Advanced Functional Materials, 2025), R. Afian et al. Journal of the Physical Society of Indonesia, 1, 2025, A. Borozdin et al. Russian Metallurgy, 2, 2025, Y. Zhou va et al. Energy Technology, 13(4), 2024 hamda M. Saghir et al. Applied Solar Energy, 60(3), 2024) havola qilingan.