Карабаева Гулнора Бегмуротовна
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даражалар бериладиган фан тармоғи): “Cо(ИИ) ва Ни(ИИ) ионларини нитрозофенол ва тропеолин 00 ёрдамида волтамперометрик аниқлаш усулларини ишлаб чиқиш”, 02.00.02 - Аналитик кимё (кимё фанлари). 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.PhD/К628.
Илмий раҳбар: Яхшиева Зухра Зиятовна, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Жиззах давлат педагогика университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/30.12.2019.К.01.03.
Расмий оппонентлар: Абдурахмонов Эргашбой, кимё фанлари доктори, профессор; Зияев Дилшод Абдуллаевич, кимё фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент кимё-технология институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: кобалт(ИИ) ва никел(ИИ) ионларини нитрозофенол ва тропеолин 00 ёрдамида волтамперометрик аниқлаш усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор о-нитрозофенолнинг кумуш-симоб амалгама электроди (Аг/ҲгАЕ) юзасида циклик волтамперометрик усулда ацетат буфер (пҲ 5,2) муҳитида ярим тўлқин потенциали Э1/2 = 0,374 В эканлиги, анод ва катод диффузия коеффициенти 1,83 × 10⁻⁵ cм²/с ҳамда 2,33 × 10⁻⁶ cм²/с га тенглиги аниқланган. Бу эса оксидланиш жараёнининг тезлик билан содир бўлишини исботлаган;
циклик волтамперометрик усулда о-нитрозофенолнинг кобалт(ИИ) ва никел(ИИ) ионлари билан комплекс ҳосил қилишининг ярим тўлқин потенсиаллари: кобалт(ИИ) комплекси учун Э1/2= 0,337 волтга, никел(ИИ) комплекси учун 0,525 волтга тенглиги, Рандлес–Шевчик ва Лавирон тенгламалари асосида аниқланган, Аг/ҲгА электрод юзасида ҳар иккала комплекснинг редокс жараёнларида н = 2 электрон иштирок этиши исботланган;
циклик волтамперометрик усулда о-нитрозофенол билан кобалт(ИИ) ва никел(ИИ) ионларининг ҳосил қилган комплексларининг анод ва катод диффузия коеффициентларининг нитрозафенолникига нисбатан камайиши (Д_анод; Cо: −46%, Ни: −87.7%, Д_катод; Cо: +135%, Ни: −32.6% ) ҳамда ИҚ спектрларидаги О-Ме боғларининг тебраниш частоталари ν=577-578 см-1 соҳада ҳосил бўлиши электрод юзасида комплекс ҳосил қилиш жараёни борганлиги билан исботланган;
инверсион волтамперометрик усулда Аг/ҲгА электродини қўллаб, кобалт(ИИ) ва никел(ИИ) комплекс бирикмаларининг барқарорлик константалари Бенеси–Ҳилдебранд услуби билан Cо(ИИ)–о-НФ учун Кф = 4,64 ва Ни(ИИ)–о-НФ учун Кф = 3,51 га тенглиги аниқланиб, барқарорлик константаларининг камайиши ион радиуси ошиб боришига мослиги ва етарлича барқарорликга эгалиги, уларнинг волтамперометрик таҳлил учун мослиги тасдиқланган;
ишлаб чиқилган анодли инверсион волтамперометрия усули ёрдамида о-нитрозофенол иштирокида кобалт(ИИ) ва никел(ИИ) ионларини Аг/ҲгА электроди юзасида аниқлашнинг тўғрилиги иккала ион учун ҳам корреляция коеффициенти 1 га яқинлиги, ҳамда юқори сезгирликга эгалиги никел(ИИ) иони учун қуйи аниқлаш чегараси (ЛОД) 1,43×10−8 М (0,84 мкг/Л) ва миқдорий аниқлаш чегараси (ЛОҚ) 4,33×10−8 М (2,56 мкг/Л), кобалт(ИИ) ионлари учун эса ЛОД 4,19×10−8 М (2,48 мкг/Л) ва ЛОҚ 1,27×10−7 М (7,48 мкг/Л) тенглиги билан исботланган; 
ишлаб чиқилган кобалт(ИИ) ва никел(ИИ) ионларни аниқлашнинг АИВ ва СВ натижалари атом-абсорсион спектроскопия (ААС) ва ИСП-АЕС усулларидан олинган ма'лумотлар билан солиштирилганда Студент ва Фишер мезонлари асосида математик-статистик таҳлил натижаларига кўра ҳисобланган қийматлар критик қийматдан кичик (тҳис< ткрит, Фҳис=1,176< Фкритик=6,39) бўлганлиги усулнинг систематик хатолари мавжуд эмаслиги тасдиқланган; 
-кобалт(ИИ) ионини тропеолин 00 билан модификацияланган графит электроди (ТР00/ГЕ) ёрдамида АИВ усули орқали аниқлашнинг оптимал шароитлари: аммоний хлорид фонида (пҲ=8-10), –0,80÷–1,40 Волт, сканерлаш тезлиги 50 мВ/с, ярим тўлқин потенсиали Э1/2 = –1,25 ± 0,01 В га эканлиги аниқланган. Ишлаб чиқилган усулнинг қуйи аниқлаш чегараси (ЛОД) 5,03 × 10⁻7 М (3,67 мкг/Л), миқдорий аниқлаш чегараси (ЛОҚ) эса 1,77 × 10⁻6 М (9,54 мкг/Л) га тенг аниқланиб, Аг/ҲгА электродида олинган қуйи аниқлаш чегарасига нисбатан 35,3 марта камлиги билан исботланган. 
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.  Cо(ИИ) ва Ни(ИИ) ионларини нитрозофенол ва тропеолин 00 ёрдамида волтамперометрик аниқлаш усулларини ишлаб чиқиш бўйича олинган тадқиқот натижалари асосида: 
кобалт(ИИ) ва никел(ИИ) ионларининг о-нитрозофенол ёрдамида анодли инверсион волтамперометрик аниқлаш усули “Олмалиқ кон металлургия комбинати” АЖ Рух заводида лабораториясида амалиётига жорий этилган (“Олмалиқ кон металлургия комбинати” АЖ нинг 2025 йил 24-сентябр СЛ-823-сон маълумотномаси асосида). Натижада, кобалт(ИИ) ва никел(ИИ) ионларини технологик сувлар таркибидан микромиқдоргача миқдори аниқланган;
кобалт(ИИ) ва никел(ИИ) ионларини о-нитрозофенол ва тропаеолин 00 реагентлари ёрдамида аниқлашнинг волтамперометрик усуллари “Навоий кон-металлургия комбинати” АЖ марказий илмий тадқиқот лабораториясида синовдан ўтказилган ва амалиётга жорий этилган ( “Навоий кон-металлургия комбинати” АЖ нинг 2025 йил 10-октябр  02-07/02/10523 сонли маълумотномаси). Натижда, технологик сувлар таркибида кобалт(ИИ) ва никел(ИИ) ионларини аниқлашнинг танлаб таъсир этувчанлиги, тезкорлиги ва соддалиги, паст консентрацияларда ҳам корреляция коеффициенти 1 га яқин бўлган ишончли натижалар олинган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish