Очилов Шоҳзод Эргаш ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даражалар бериладиган фан тармоғи): “5-Фторурацилнинг Н-алкил ҳосилалари синтези ва биологик фаоллиги”, 02.00.03 - Органик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.1.PhD/К924.
Илмий раҳбар: Матчанов Алимжон Давлатбоевич, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc03/30.12.2019.К.01.03.
Расмий оппонентлар: Махсумов Абдухамид Гофурович, кимё фанлари доктори, профессор; Жўрақулов Шерзод Ниятқобулович, кимё фанлари доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ароматик аминларнинг хлорацил ҳосилалари билан 5-Фторурацилнинг реакцияларини олиб бориш ҳамда маҳсулотларнинг биологик фаолликларини саратон ҳужайраларига қарши аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор таркибида турли хил функсионал гуруҳлар сақлаган ароматик аминларнинг хлорацетил ҳосилалари билан 5-фторурацилни Н-алкиллаш реакциялари ултратовушли усулда, ДМФА да, 78-800 C да олиб борилганда яхши унумларда Н-(алмашинган фенил)ацетамидалкил-5-фторурацил бирикмалари олиш мумкинлиги исботланди;
галоген алмашинган 2-хлоро-Н-фениласетамидларнинг 5-фторурацил билан реакцияларида 2-хлоро-Н-(4-хлорофенил)асетамид<2-хлоро-Н-(3-хлорофенил)асетамид <2-хлоро-Н-(2,4-дибромофенил)асетамид<2-хлоро-Н-(4-хлоро-2-бромофенил)-асетамид<2-хлоро-Н-(4-ёдофенил)асетамид<2-хлоро-Н-(3-бромофенил)асетамид<2-хлоро-Н-(3-фторофенил)асетамид<2-хлоро-Н-(3-хлоро-4-бромофенил)асетамид<2-хлоро-Н-(2-трифторметокси-5-хлорофенил) асетамид<2-хлоро-Н-(4-трифторметоксифенил) асетамид<2-хлоро-Н-(3-трифторметилфенил)асетамид<2-хлоро-Н-(2,4-дифторофенил) асетамид<2-хлоро-Н-(3-фторо-4-нитрофенил)асетамид<2-хлоро-Н-(2-трифторметил-4-нитрофенил)асетамид қаторида унумнинг ортиши улардаги галоген атомларининг Ф<Cл <Бр<И қаторида ароматик ҳалқага кўрсатадиган –И эффект юқори бўлиши, +М таъсирнинг камайиши билан изоҳланган;
2-хлоро-Н-фениласетамидларнинг алкил алмашинган бирикмаларининг 5-фторурацил билан реакцияларида 2-хлоро-Н-(2,4,6-триметилфенил)асетамид<2-хлоро-Н-(2,6-диметилфенил)асетамид<2-хлоро-Н-(3-метилфенил)асетамид<2-хлоро-Н-(2,4-диметилфенил)асетамид<2-хлоро-Н-(2-этилфенил)асетамид<2-хлоро-Н-(4-этилфенил) асетамид<2-хлоро-Н-(3-этилфенил)асетамид<2-хлоро-Н-(2,5-диметилфенил)асетамид<2-хлоро-Н-фениласетамид қаторида унумнинг ортиши алкил гуруҳларнинг қўшбоғ ёки электрон жуфтга эга атом билан боғланиши, гиперконюгациянинг бўлиши ва гиперконюгациянинг метил гуруҳида бошқа алкил гуруҳларга нисбатан юқори бўлиши, +М эффектнинг ошиши ҳамда мезомер эффектнинг занжир бўйлаб сўнмасдан узатилиши билан асосланган;
алмашинган 2-хлоро-Н-фениласетамидларнинг 5-Фторурацил билан реакцияларида 2-хлоро-Н-(3-метоксифенил)асетамид<2-хлоро-Н-(4-трифторметокси-фенил)асетамид<2-хлоро-Н-(3-трифторметилфенил)асетамид<2-хлоро-Н-(4-нитро-2-трифторметилфенил)асетамид қаторида ароматик ҳалқада ўринбосарларнинг бўлиши нуклеофил алмашиниш реакцияларининг боришига таъсири ўрганилди ва бунда электронодонор гуруҳлар унумнинг пасайишига ва электроноаксептор гуруҳлар эса унумнинг ортишига ижобий таъсир этиши исботланган;
5-фторурацилнинг ароматик аминлар сақлаган ҳосилаларининг Ҳела саратон ҳужайраларини 89.09% гача ингибирлаши ва ИC50=0.51±0.02 μМ, ҲТ-29 ҳужайраларини 84.12% гача ингибирлаши ва ИC50=0.38±0.02 μМ ва МCФ-7 саратон ҳужайраларини 78.03% гача ингибирлаши ва ИC50=33.33±1.67 μМ ни қайд этган ва таркибида метил, этил ва галогенлар сақлаган ҳосилалари юқори фаоллик ва ароматик ҳалқада ўринбосар тутмаган ёки 3-метокси ва 3.5-диметокси тутган ҳосилалари қуйи фаоллик намоён этиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 5-Фторурацилнинг ароматик аминобирикмаларнинг хлорацил ҳосилалари билан реакциялари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
5-фторурацилнинг парааминоазобензол асосидаги янги ҳосиласи синтез қилинган ва унинг ҲеЛа ҳужайрасида юқори специфик ситотоксик фаоллиги аниқланган (ЎзР Фанлар Академиянинг № 4/1255-1335 сон маълумотномаси). Натижада 5-фторурацилнинг парааминоазобензол ҳосиласи асосида, ҲеЛа ҳужайрасини кучли ингибирловчи дори воситани ишлаб чиқишга асос яратилган;
5-Фторурацил ҳосиласининг монокристалини олишга муваффақ бўлинди ва унинг кимёвий тузилиши РТТ усули асосида аниқланди (CCДC:2455410). Натижада 5-фторурацилнинг янги ҳосиласининг мутлақ конфигурациясини аниқлаш имконини берган.