Ochilov Shohzod Ergash o‘g‘lining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy darajalar beriladigan fan tarmog‘i): “5-Ftoruratsilning N-alkil hosilalari sintezi va biologik faolligi”, 02.00.03 - Organik kimyo (kimyo fanlari). 
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.1.PhD/K924.
Ilmiy rahbar: Matchanov Alimjon Davlatboevich, kimyo fanlari doktori, professor. 
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti. 
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: O‘zbekiston Milliy universiteti, DSc03/30.12.2019.K.01.03.
Rasmiy opponentlar: Maxsumov Abduxamid Gofurovich, kimyo fanlari doktori, professor; Jo‘raqulov Sherzod Niyatqobulovich, kimyo fanlari doktori, katta ilmiy xodim.
Yetakchi tashkilot: Toshkent davlat texnika universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi aromatik aminlarning xloratsil hosilalari bilan 5-Ftoruratsilning reaksiyalarini olib borish hamda mahsulotlarning biologik faolliklarini saraton hujayralariga qarshi aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor tarkibida turli xil funksional guruhlar saqlagan aromatik aminlarning xloratsetil hosilalari bilan 5-ftoruratsilni N-alkillash reaksiyalari ultratovushli usulda, DMFA da, 78-800 C da olib borilganda yaxshi unumlarda N-(almashingan fenil)atsetamidalkil-5-ftoruratsil birikmalari olish mumkinligi isbotlandi;
galogen almashingan 2-xloro-N-fenilasetamidlarning 5-ftoruratsil bilan reaksiyalarida  2-xloro-N-(4-xlorofenil)asetamid<2-xloro-N-(3-xlorofenil)asetamid <2-xloro-N-(2,4-dibromofenil)asetamid<2-xloro-N-(4-xloro-2-bromofenil)-asetamid<2-xloro-N-(4-yodofenil)asetamid<2-xloro-N-(3-bromofenil)asetamid<2-xloro-N-(3-ftorofenil)asetamid<2-xloro-N-(3-xloro-4-bromofenil)asetamid<2-xloro-N-(2-triftormetoksi-5-xlorofenil) asetamid<2-xloro-N-(4-triftormetoksifenil) asetamid<2-xloro-N-(3-triftormetilfenil)asetamid<2-xloro-N-(2,4-diftorofenil) asetamid<2-xloro-N-(3-ftoro-4-nitrofenil)asetamid<2-xloro-N-(2-triftormetil-4-nitrofenil)asetamid qatorida unumning ortishi ulardagi galogen atomlarining F<Cl <Br<I qatorida aromatik halqaga ko‘rsatadigan –I effekt yuqori bo‘lishi, +M ta’sirning kamayishi bilan izohlangan;
2-xloro-N-fenilasetamidlarning alkil almashingan birikmalarining 5-ftoruratsil bilan reaksiyalarida  2-xloro-N-(2,4,6-trimetilfenil)asetamid<2-xloro-N-(2,6-dimetilfenil)asetamid<2-xloro-N-(3-metilfenil)asetamid<2-xloro-N-(2,4-dimetilfenil)asetamid<2-xloro-N-(2-etilfenil)asetamid<2-xloro-N-(4-etilfenil) asetamid<2-xloro-N-(3-etilfenil)asetamid<2-xloro-N-(2,5-dimetilfenil)asetamid<2-xloro-N-fenilasetamid qatorida unumning ortishi alkil guruhlarning qo‘shbog‘ yoki elektron juftga ega atom bilan bog‘lanishi, giperkonyugatsiyaning bo‘lishi va giperkonyugatsiyaning metil guruhida boshqa alkil guruhlarga nisbatan yuqori bo‘lishi, +M effektning oshishi hamda mezomer effektning zanjir bo‘ylab so‘nmasdan uzatilishi bilan asoslangan;
almashingan 2-xloro-N-fenilasetamidlarning 5-Ftoruratsil bilan reaksiyalarida 2-xloro-N-(3-metoksifenil)asetamid<2-xloro-N-(4-triftormetoksi-fenil)asetamid<2-xloro-N-(3-triftormetilfenil)asetamid<2-xloro-N-(4-nitro-2-triftormetilfenil)asetamid qatorida aromatik halqada o‘rinbosarlarning bo‘lishi nukleofil almashinish reaksiyalarining borishiga ta’siri o‘rganildi va bunda elektronodonor guruhlar unumning pasayishiga va elektronoakseptor guruhlar esa  unumning ortishiga ijobiy ta’sir etishi isbotlangan;
5-ftoruratsilning aromatik aminlar saqlagan hosilalarining Hela saraton hujayralarini 89.09% gacha ingibirlashi va IC50=0.51±0.02 μM, HT-29 hujayralarini 84.12% gacha ingibirlashi va IC50=0.38±0.02 μM va MCF-7 saraton hujayralarini 78.03% gacha ingibirlashi va IC50=33.33±1.67 μM ni qayd etgan va tarkibida metil, etil va galogenlar saqlagan hosilalari yuqori faollik va aromatik halqada o‘rinbosar tutmagan yoki 3-metoksi va 3.5-dimetoksi tutgan hosilalari quyi faollik namoyon etishi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. 5-Ftoruratsilning aromatik aminobirikmalarning xloratsil hosilalari bilan reaksiyalari bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
5-ftoruratsilning paraaminoazobenzol asosidagi yangi hosilasi sintez qilingan va uning HeLa hujayrasida  yuqori spesifik sitotoksik faolligi aniqlangan (O‘zR Fanlar Akademiyaning № 4/1255-1335 son ma’lumotnomasi). Natijada 5-ftoruratsilning paraaminoazobenzol hosilasi asosida, HeLa hujayrasini kuchli ingibirlovchi dori vositani ishlab chiqishga asos yaratilgan;
5-Ftoruratsil hosilasining monokristalini olishga muvaffaq bo‘lindi va uning kimyoviy tuzilishi RTT usuli asosida aniqlandi (CCDC:2455410). Natijada 5-ftoruratsilning yangi hosilasining mutlaq konfiguratsiyasini aniqlash imkonini bergan.