Рахимова Манзура Бозор қизи
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ҳажмга боғлиқ ҳужайравий жараёнларга глициррет кислотаси ҳосилалари ва супрамолекуляр  комплексларининг таъсири”, 03.00.02 – Биофизика ва радиобиология (биология фанлари). 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.3.PhD/B966.
Илмий раҳбар: Мерзляк Петр Григоревич, биология фанлари доктори.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Миллий университети ҳузуридаги Биофизика ва биокимё институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети Биофизика ва биокимё институти, DSc.03/30.12.2019.B.01.13.
Расмий оппонентлар: Эргашев Нурали Аъзамович, биология фанлари доктори; Мухторов Алишер Абдугафор оъғли, биология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD).
Етакчи ташкилот: Иммунология ва инсон геномикаси институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Глициррет кислотаси ҳосилалари ва супрамолекуляр комплексларининг ҳажмга боғлиқ ҳужайравий жараёнларга таъсирини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
илк маротаба глициррет кислотанинг C-3 ва C-30 позицияларидаги эфир ҳосилалари асл молекулага хос бўлган гемолитик фаолликни йўқотиши ва гипоосмотик стресс шароитида тимоцитлар ҳажм бошқарилишини ингибирлаш хусусиятини кескин камайиши аниқланди; бу C-3 позициясидаги ОҲ ва C-30 позициясида CООҲ гуруҳлари ГлК биологик фаоллигининг критик детерминантлари эканлигидан далолат беради;
алкалоидлар ва гетероҳалқали аминлар, шунингдек сулфаниламид препаратлари билан глициррет кислотасининг барқарор комплексларини ҳосил қилиш факти спектрофотометрик тарзда аниқланган;
2-аминотиазол ва 2-аминобензотиазол билан комплекс ҳосил бўлиши ГлК нинг гемолитик фаоллигини оширади, 3-амино-1,2,4-триазол, лупинин, эпилупинин, псевдоефедрин ва эфедрин билан боғланиши эса уни заифлаштиради; шунингдек барча ўрганилган азотли лигандлар билан комплекс ҳосил бўлиши глициррет кислотанинг тимоцитлар ҳажм бошқарилишини ингибирлаш қобилиятини кескин заифлаштирган;
аниқландики, сулфапиридазин билан комплекс ҳосил бўлиши ГлК нинг гемолитик фаоллигини нейтраллайди, стрептоцид, сулфаметоксазол, сулгин, норсулфазол ва сулфалин эса уни кучайтиради; сулфапиридазин ва сулфалин ГлК нинг тимоцитлар ҳажм бошқарилиши бўйича ингибирлаш таъсирини заифлаштиради, стрептоцид, сулфаметоксазол, фталазол ва сулфадимезин эса уни кучайтирган;
комплекс ҳосил бўлишининг гемолиз ва ҳажм бошқарилишига турли йўналишли таъсири ҳамда Хилл коеффициенти қийматларидаги катта фарқ глициррет кислотасининг ушбу икки турдаги биологик фаоллиги механизми тубдан фарқ қилиши кўрсатилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Глициррет кислота, унинг ҳосилалари ва супрамолекуляр комплексларининг ҳажмга боғлиқ ҳужайравий жараёнларга таъсири бўйича олинган илмий натижалар асосида: 
глициррет кислотаси ҳосилалари ва унинг супрамолекуляр комплексларининг эритроцитлар гемолизига ва тимоцитлар ҳажм бошқарилишига таъсирини ўрганишда олинган натижалар “Ўсимликлардан олинадиган терпеноид бирикмаларни (госсипол, глицирризин, глициррет, бетулин кислоталар ва улар аналоглари) кимёвий модификация қилиш ва уларнинг тузилиши, биологик фаоллигини тузилишига боғлиқлигини тадқиқ этиш” мавзусидаги ЎзФА Биоорганик кимё институти Қуйимолекуляр биологик фаол бирикмалар лабораториясида бажарилган илмий тадқиқотда баъзи терпеноид бирикмалар ва улар ҳосилаларининг гипоосмотик стрессда тимоцитлар ҳажм бошқарилишига ва изоосмотик шароитда эритроцитлардан гемоглобин чиқишига биологик таъсирини аниқлаштириш мақсадида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2024-йил 21-июндаги 4/1255-1380-сон маʼлумотномаси). Натижада, ўрганилаётган препаратлар ҳужайра ҳажм бошқарилиш тизимини қисман ингибирлаши ва улар ўртача ва юқори самарадорликка эга эканлиги аниқланган;
глициррет кислотаси ва унинг ҳосилаларининг гемолитик ҳамда ҳажм бошқарилишини ингибирловчи таъсир механизмини аниқлаш натижалари юқори импакт факторли ва Сcопус Cите Сcоре га эга хорижий илмий журналларда табиий биологик фаол бирикмаларнинг ҳужайра мембраналарига таъсирини ўрганишда фойдаланилган: (Биомедиcине & Пҳармаcотҳерапй, 2025, В. 184, 117875, Сcопус Cите Сcоре – 12,8, ИФ – 7,5; Стероидс, 2025, В. 221, 109653, Сcопус Cите Сcоре – 4,3, ИФ – 4,3; Жоурнал оф ҲербМед Пҳармаcологй, 2023, В. 13(1) 137–143, Сcопус Cите Сcоре – 2,4). Илмий натижалардан фойдаланиш турли гуруҳларга мансуб биологик фаол моддаларнинг инсон эритроцитлари ва тимоцитлар ҳажм бошқарилиш тизимига таъсирини тавсифлаш имконини берди.