Kushbakova Surayyo Xakimovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I.Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beradigan fan tarmog‘i nomi): “Qayta tiklanadigan energiya manbalarini o‘tish: jahon tajribasi va O‘zbekistonda qo‘llash imkoniyatlari”, 08.00.09 – Jahon iqtisodiyoti (iqtisodiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.4.PhD/Iqt3562
Ilmiy rahbar: Sirajiddinov N, iqtisodiyot fanlari doktori, professor
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti, DSc.11/25.08.2022.I.24.03
Rasmiy opponentlar: Rasulev Alisher Fayzievich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor, Bikeeva Elvira Rafkatovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, katta ilmiy xodim
Yetakchi tashkilot nomi: Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: QTE manbalariga o‘tish bo‘yicha xorijiy tajribani tahlil qilish va uni O‘zbekiston uchun moslashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
Turli mamlakatlarning statistik ma’lumotlari tahlili asosida an’anaviy yoqilg‘i energiyasidan ishlab chiqariladigan elektr energiya narxining oshishi QTE manbalari ulushining oshishiga olib kelishi asoslab berildi. Jumladan, an’anaviy yoqilg‘i energiyasidan ishlab chiqarilgan elektr energiya narxining 1% ga oshishi QTE manbalarining energiya balansidagi hissasini 0,35% ga oshirishi hisoblab chiqildi.
Turli mamlakatlarning statistik ma’lumotlari tahlili natijasida, QTE manbalari ulushining rivojlanishiga ta’sir qiluvchi yana bir muhim omil xususan, hukumat tomonidan ta’lim tizimiga ajratiladigan xarajatlar ko‘rsatkichi ekanligi aniqlandi va asoslab berildi. Jumladan, ta’lim xarajatlarining 1% ga oshishi QTE manbalarining ulushini 0,11%ga oshishi aniqlandi, bu esa QTE sohasining rivoji uchun zarur intellektual infratuzilmani yaratilishi muhimligini asoslab beradi.
Ekonometrik ARIMA prognozlash modeli asosida, 2027-yilga kelib quyosh va gidroenergiyadan olinadigan elektr energiyasining jahon bo‘yicha kutilayotgan narxlari prognozi shakllantirildi. Xususan, quyosh fotoelektr stansiyalaridan ishlab chiqarilgan elektr energiyasining (kVt.soat) narxi 0,024 AQSh dollari, gidroelektr stansiyalardan ishlab chiqarilgan elektr energiyasining narxi esa 0,064 AQSh dollarni tashkil etishi aniqlandi.
O‘zbekiston Respublikasida markazlashgan elektr energiya ta’minotiga ulanmagan hududlarda yashovchi aholini uzlyuksiz elektr energiyasi bilan ta’minlash hamda ularning ijtimoiy-iqtisodiy farovonligini oshirish maqsadida, QTE manbalariga asoslangan elektr ishlab chiqaruvchi qurilmalarni xarid qilish uchun davlat byudjeti mablag‘lari hisobidan subsidiya ajratilishi zaruriyati ilmiy jihatdan asoslab berildi.
O‘zbekiston Respublikasining barqaror iqtisodiy o‘sishi va rivojlanishini ta’minlash, energiya siyosatini optimallashtirish, infratuzilmani modernizatsiya qilish, ilmiy salohiyatni mustahkamlash hamda atrof-muhitni muhofaza qilishni tizimli ravishda rivojlantirish maqsadida, yashil iqtisodiyotning asosiy yo‘nalishi sifatida “QTE manbalariga o‘tish bo‘yicha chora-tadbirlar” ishlab chiqildi.
IV.Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
QTE manbalariga o‘tishning jahon tajribasi va O‘zbekistonda qo‘llash imkoniyatlari tadqiq qilish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
Dissertatsiya ishining birinchi ilmiy yangiligi, turli mamlakatlarning statistik ma’lumotlari tahlili asosida an’anaviy yoqilg‘i energiyasidan ishlab chiqariladigan elektr energiyasi narxining oshishi QTE manbalarining ulushi oshishining ekonometrik baholash natijalaridan “Milliy iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish tizimi transformatsiyasining metodologik asoslari” mavzusidagi fundamental loyihasining ilmiy-tahliliy materiallarni tayyorlashda foydalanilgan (“O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning muammolari va ilmiy asoslari” ilmiy-tadqiqot markazining 2025-yil 9 iyuldagi № 01/1-98-sonli ma’lumotnomasi)
Dissertatsiya ishining ikkinchi ilmiy yangiligi turli mamlakatlarining statistik ma’lumotlari tahlili asosida, QTE manbalarining energiya iste’molidagi ulushining rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omil xususan, hukumat tomonidan ta’lim tizimiga ajratiladigan xarajatlar ko‘rsatkichi ekanligi ekonometrik tahlili asosida “Milliy iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish tizimi transformatsiyasining metodologik asoslari” mavzusidagi fundamental loyihasining ilmiy-tahliliy materiallarni tayyorlashda foydalanilgan (“O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning muammolari va ilmiy asoslari” ilmiy-tadqiqot markazining 2025-yil 9 iyuldagi № 01/1-98-sonli ma’lumotnomasi)
Dissertatsiya ishining uchinchi ilmiy yangiligi tahlilidan foydalangan holda 2027 yilga kelib jahon bo‘yicha elektr energiyaning o‘rtacha tenglashtirilgan narxi quyosh foto elektrik stansiyalaridan ishlab chiqarilgan elektr energiya tushishi va gidroelektrstansiyalardan ishlab chiqarilgan elektr energiya narxi esa ko‘tarilishi ekonometrik tahlil prognozi asosida “Milliy iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish tizimi transformatsiyasining metodologik asoslari” mavzusidagi fundamental loyihasining ilmiy-tahliliy materiallarni tayyorlashda foydalanilgan (“O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning muammolari va ilmiy asoslari” ilmiy-tadqiqot markazining 2025-yil 9 iyuldagi № 01/1-98-sonli ma’lumotnomasi)
Dissertatsiya ishining to‘rtinchi ilmiy yangiligi markazlashgan elektr energiya ta’minotiga ulanmagan hududlarda yashovchi aholining uzlyuksiz elektr energiyasi bilan ta’minlanish hamda ularning ijtimoiy-iqtisodiy farovonligini oshirish maqsadida QTE manbalari ishlab chiqaruvchi qurilmalarini sotib olish uchun davlat byudjeti mablag‘lari hisobidan subsidiya ajratilishi tahlilidan “Milliy iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish tizimi transformatsiyasining metodologik asoslari” mavzusidagi fundamental loyihasining ilmiy-tahliliy materiallarni tayyorlashda foydalanilgan (“O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning muammolari va ilmiy asoslari” ilmiy-tadqiqot markazining 2025-yil 9 iyuldagi № 01/1-98-sonli ma’lumotnomasi)
Dissertatsiya ishining beshinchi ilmiy yangiligi elektr-energiya sohasining iqtisodiy va ijtimoiy siyosati, energiya infratuzilmasini modernizatsiya qilish, ilmiy salohiyatni oshirish hamda atrof-muhitni muhofaza qilishni rivojlantirish maqsadida yashil iqtisodiyotning asosi bo‘lgan “QTE manbalariga o‘tish bo‘yicha chora-tadbirlar” ishlab chiqilgan bo‘lib, mazkur ilmiy taklifning amaliyotga joriy etilishi natijasida, davlat institutlari sifatining o‘sishi, elektr energiya sohasini isloh qilish orqali an’anaviy energiyaga ajratiladigan subsidiyalardan bosqichma-bosqich voz kechish va QTE ishlab chiqarishni iste’molini rag‘batlantirish to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligining 2024 yil I-yarim yillik ish rejasi bo‘yicha belgilangan ustuvor vazifalarini amalga oshirish bo‘yicha takliflar ro‘yxatiga kiritilgan (O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi tomonidan taqdim etilgan 2024 yil 10-iyuldagi 04-13-4938-sonli ma’lumotnoma).
