Хакимов Адхамбек Ахмаджон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): ХИВ асрнинг 60-йилларида Мовароуннаҳрда ҳокимият учун кураш, 07.00.01 – Ўзбекистон тарихи (тарих фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.2.PhD/Tar1473
Илмий раҳбар: Усмонов Бахриддин Ахмедович – тарих фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, PhD.03/31.03.2021.Tar.05.05.
Расмий оппонентлар: Маҳмудов Шерзодхон Юнусович – тарих фанлари доктори, Файзиев Хуршид Тургунович – тарих фанлари номзоди.
Етакчи ташкилот: Андижон давлат университети.
Диссертациянинг йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ХИВ асрнинг 50–60-йиллардаги Мовароуннаҳрда кечган сиёсий жараёнларнинг ривожланиш тенденсиялари ва унга таъсир этган омилларни тадқиқ этишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Хонсизлик даври тушунчаси муомулага киритилиб, 1359-1360-йилларда ҳокимиятни эгаллаган амир Баён Сулдуз томонидан Мовароуннаҳр тахтига бирор бир хоннинг чиқарилмаганлиги мамлакатдаги бек ва амирларнинг мустақил фаолият олиб боришига, майда бекликларнинг ташкил топишига баҳона бўлганлиги далилланган;
1360-йили Мўғулистон хони Туғлуқ Темурхон Мовароуннаҳрга бостириб кирганида мамлакатдаги етакчи амирлар уч гуруҳга бўлиниб (биринчи гуруҳ амирлари Туғлуқ Темурхонга таслим бўлиб, унинг қўшинлари сафига қўшилганлиги, икккинчи гуруҳ амирлари мамлакатни тарк этганлиги, учинчи гуруҳ, улар асосан жанубий ҳудудлар амирлари бўлиб вазиятни кузатиш билан чекланганлиги) ҳаракат қилганликлари асосланган;
Амир Ҳусайн ўз сиёсатида маҳаллий бекларнинг манфаатларини ҳисобга олмаганлиги, уларга нисбатан ишончсизлик билан қатағон сиёсатини юритганлиги унинг сиёсий нуфузини тушириб юборганлиги очиб берилган;
1368-йили Амир Ҳусайн ва Амир Темур ўртасида тузилган Кумушкент сулҳи илк бора ўрганилиб, бу сулҳ натижалари Амир Темурни Мовароуннаҳрдаги мавқейини мустаҳкамлашда муҳим рўл ўйнаганлиги, Амир Темур куч-қудратини расман тан олинишининг ифодаси бўлиб хизмат қилганлиги асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. ХИВ асрнинг 60-йиллардаги Мовароуннаҳрда юз берган сиёсий жараёнлар таҳлилини тадқиқ этиш боʻйича қоʻлга киритилган натижалар, илмий хулоса ва таклифлар асосида:
ХИВ асрнинг 60-йиллардаги Мовароуннаҳрда юз берган сиёсий жараёнларни ёзма манбалардаги маълумотларни қиёсий таҳлил этиш орқали аниқлик киритилиб, хонсизлик даври тушунчаси муомалага киритилганлиги, 1359-1360-йилларда ҳокимиятни эгаллаган амир Баён Сулдуз томонидан Мовароуннаҳр тахтига бирор бир хоннинг чиқарилмаганлиги мамлакатнинг майда бекликларга бўлиниб кетишига йўл очиб берилганлигига доир илмий натижалардан Фарғона вилояти тарихи ва маданияти давлат музейи экспозициясини шакллантиришда фойдаланилган (Оʻзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлигининг 2025-йил 5-майдаги 04-05/1739-сон маълумотномаси). Натижада, ушбу материаллар музейнинг “Тарих” бўлими фондини бойитишга, музейнинг ўлка тарихига оид манбаларини илмийлик ва ишончлилик жиҳатдан такомиллаштиришга хизмат қилган.
ХИВ асрнинг 60-йиллардаги Мовароуннаҳрга Мўғулистон хони Туғлуқ Темурхон Мовароуннаҳрга бостириб кирганида мамлакатдаги етакчи амирлар уч гуруҳга бўлиниб (биринчи гуруҳ амирлари Туғлуқ Темурхонга таслим бўлиб, унинг қўшинлари сафига қўшилганлиги, икккинчи гуруҳ амирлари мамлакатни тарк этганлиги, учинчи гуруҳ, улар асосан жанубий ҳудудлар амирлари бўлиб вазиятни кузатиш билан чекланганлиги) ҳаракат қилганликларига доир илмий натижалардан Фарғона вилояти тарихи ва маданияти давлат музейи экспозициясини шакллантиришда фойдаланилган (Оʻзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлигининг 2025-йил 5-майдаги 04-05/1739-сон маълумотномаси). Натижада, музейга ташриф буюрувчиларнинг давлатчилик тарихи бўича билим ва тасаввурларини янада бойитилишига хизмат қилган;
ХИВ аср 60-йилларида Мовароуннаҳрда бўлиб ўтган воқеа ҳодисалар жумладан: Лой жангидаги Мовороуннаҳр қўшинларининг мағлубияти, мўғулларнинг тўқнашувдаги ҳийлалари, Амир Ҳусайн ўз сиёсатида маҳаллий бекларнинг манфаатларини ҳисобга олмасдан уларга нисбатан ишончсизлик билан қатағон сиёсатини юритганлиги унинг сиёсий нуфузини тушириб юборишига доир илмий материаллардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон тарихи” телерадиоканалининг “Тақдимот” кўрсатуви сенарийсини шакллантиришда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон тарихи” телерадиоканали давлат муассасасининг 2025-йил 6-майдаги 01-30/299-сон маълумотномаси). Натижада, кўрсатувнинг ХИВ аср 60-йилларида Мовароуннаҳрда кечган тарихий жараёнларга оид маълумотлар ва илмий далилларга бой бўлиши таъминланган;
ХИВ асрнинг 60-йиллар охирида Соҳибқирон ҳикимиятга келиши арафасида яъни 1368-йили Амир Ҳусайн ва Амир Темур ўртасида тузилган Кумушкент сулҳи ўрганилиб Амир Темурнинг Мовароуннаҳрдаги мавқейини мустаҳкамлашда муҳим рўл ўйнаганлиги, Амир Темур куч-қудратини расман тан олинишининг ифодаси эканлигига доир илмий материаллардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон тарихи” телерадиоканалининг “Буюк тарих” кўрсатуви сенарийсини шакллантиришда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон тарихи” телерадиоканали давлат муассасасининг 2025-йил 6-майдаги 01-30/299-сон маълумотномаси). Натижада, телетомошабинларнинг ХИВ аср 60-йилларида Мовароуннаҳрда кечган тарихий жараёнларга оид билим ва тасаввурларинин янада бойитилишига ва ватанпарварлик ҳис-туйғуларини ортишига хизмат қилган.