Tashpulatova Maktuba Muxamedali qizining 
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar:
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Ayollarda podagraning klinik va genetik xususiyatlari” 14.00.05 – Ichki kasalliklar (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.1.DSc/ Tib1214.
Ilmiy maslahatchi: Nabieva Dildora Abdumalikovna, tibbiyot fanlari doktori, professor
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent tibbiyot akademiyasi.
Ilmiy kengash faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi: Toshkent tibbiyot akademiyasi, DSc.04/30.12.2019.Tib30.02.
Rasmiy opponentlar: Shodiqulova Gulandom Zikriyaevna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Abdullaev Sherzod Sagdullaevich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent; Geldieva Margarita Sabirovna, biologiya fanlari doktori.
Yetakchi tashkilot: Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik. 
II. Tadqiqotning maqsadi: ayollarda podagraning klinik, patogenetik va molekulyar genetik xususiyatlarini baholash asosida uning oldini olish va davolashga individual yondoshuvlarni ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
podagra bilan og‘rigan ayollarda APEX1 (rs2307486), URAT1 (rs11231825) va PDZK1 (rs3753581) genlar polimorfizmlarining xavfli genotiplari (T/G, G/G, T/T, T/A, G/G, A/G) yuqori sonda uchrashi va ularning podagra rivojlanishi bilan ishonchli bog‘liq ekanligi aniqlangan;
havfli genotiplarning qondagi siydik kislota miqdori, tofuslar soni, hajmi, podagrik artrit hurujlarining uchrash darajasi va yallig‘lanish biomarkyorlari bilan kuchli korrelyasiyasi (r=0.6–0.9; p<0.01) kasallikni og‘ir klinik fenotipi rivojlanishida ahamiyatli ekanligi aniqlangan;
Generalized Multifactor Dimensionality Reduction (GMDR) va korrelyasion tahlillar belgilarsiz giperurikemiya va podagra bilan og‘rigan ayollarda URAT1(rs11231825) va PDZK1 (rs3753581) o‘rtasidagi sinergik bog‘lanish yallig‘lanishni kuchaytirishi, APEX1 (rs2307486) va PDZK1 (rs3753581) orasidagi antagonistik munosabatlar esa kasallikning yumshoqroq kechishiga ta’sir ko‘rsatishi asoslangan;
genetik polimorfizmlarga qarab gipourikemik terapiya samaradorligi farqli bo‘lib, APEX1 (rs2307486) T/T va URAT1 (rs11231825) A/A genotipli bemorlarda allopurinolning 300–600 mg/sut., PDZK1 (rs3753581) A/A genotiplilarda febuksostatning 40 mg/sut. dozasi samarali bo‘lganligi, PDZK1 (rs3753581) G/G genotipli bemorlarda esa febuksostatning yuqori dozalari (80–120 mg/kun) talab etilishi asoslangan;
ayollarda podagrani erta tashhislash, xavf omillarini baholash, genetik tahlil natijalariga asoslangan holda samarali gipourikemik davolashni belgilash maqsadida 4 bosqichli profilaktik skrining algoritmi ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi 
Ayollarda podagraning klinik va genetik xususiyatlari aniqlash bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik: podagrali ayollarda APEX1 (rs2307486), URAT1 (rs11231825) va PDZK1 (rs3753581) polimorfizmlarining xavfli genotiplari (T/G, G/G, T/T, /T/A, G/G, A/G) yuqori chastotada uchrashi va ularning podagra rivojlanishi bilan ishonchli bog‘liq ekanligining aniqlanganligi Qoraqalpogiston Respublikasi U.Xalmuratov nomidagi Respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 19.04.2025 yildagi 19-sonli, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Namangan filialining 11.03.2025 yildagi 44-sonli va Bekobod tuman birlashmasining 12.03.2025-yildagi 067-sonli buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan. (Sog‘liqni saqlash vazirligining 2025 yil 22 maydagi №18/70-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: APEX1, URAT1 va PDZK1 genlaridagi muayyan polimorfizmlar podagrani rivojlantirishda genetik xavf omili sifatida xizmat qilishi mumkinligini aniqlash orqali, ayollarda podagrani erta aniqlash, yuqori xavfli guruhlarni skriningdan o‘tkazish va shaxsiylashtirilgan profilaktika hamda davolash choralarini amalga oshirish imkoni yaratiladi. Iqtisodiy samaradorlik: yuqori xavfli genotiplarga ega bo‘lgan ayollarda podagrani erta diagnostika qilish orqali kasallikning og‘irlashish holatlarini oldini olish, statsionar davolanish kunlarini qisqartirish va dori-darmon xarajatlarini kamaytirish hisobiga sog‘liqni saqlash tizimi uchun mablag‘ tejalishiga erishiladi. Xulosa: APEX1, URAT1 va PDZK1 genlaridagi xavfli genotiplarning aniqlanishi podagrali ayollar taqdirini bashoratlash, shaxsiylashtirilgan yondashuvni joriy etish hamda ularning salomatligi, mehnatga layoqatliligi va hayot sifatini uzoq muddat saqlab qolish imkonini beradi.
ikkinchi ilmiy yangilik: havfli genotiplarning qondagi siydik kislota miqdori, tofuslar soni, hajmi, podagrik artrit hurujlarining uchrash darajasi va yallig‘lanish biomarkyorlari bilan kuchli korrelyasiyasi (r = 0.6 – 0.9; p<0.01) podagraning og‘ir klinik fenotipi rivojlanishida ahamiyatli ekanligining aniqlanganligi Qoraqalpogiston Respublikasi U.Xalmuratov nomidagi Respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 19.04.2025 yildagi 19-sonli, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Namangan filialining 11.03.2025 yildagi 44-sonli va Bekobod tuman birlashmasining 12.03.2025-yildagi 067-sonli buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan. (Sog‘liqni saqlash vazirligining 2025 yil 22 maydagi №18/70-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: yuqori xavfli genotiplarning klinik va biokimyoviy ko‘rsatkichlar bilan aniq bog‘liqligi podagraning og‘ir shakllarini erta bashoratlash va yuqori xavfli bemorlarga shaxsiylashtirilgan nazorat va davolashni joriy etish imkonini beradi. Bu holat podagrani og‘ir kechishi bilan bog‘liq asoratlarning oldini olishda ahamiyatlidir. Iqtisodiy samaradorligi: podagrani og‘ir klinik fenotipi rivojlanishiga moyil genotiplarga ega bemorlarni erta aniqlash orqali asoratlar, qimmatbaho dori vositalari va uzoq muddatli statsionar davolanishga ketadigan mablag‘larning sezilarli darajada tejalishiga erishiladi. Xulosa: xavfli genotiplar bilan podagraning klinik va biomarkyor ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi kuchli korrelyasiya ularni prognozik biomarkyor sifatida qo‘llash imkonini yaratadi hamda og‘ir fenotip rivojlanishiga qarshi samarali, shaxsiylashtirilgan profilaktika va davo choralarini belgilash imkonini beradi.
uchinchi ilmiy yangilik: Generalized Multifactor Dimensionality Reduction (GMDR) va korrelyasion tahlillar simptomsiz giperurikemiya va podagra bilan og‘rigan ayollarda URAT1(rs11231825) va PDZK1 (rs3753581) o‘rtasidagi sinergik bog‘lanish yallig‘lanishni kuchaytirishi, APEX1 (rs2307486) va PDZK1 (rs3753581) orasidagi antagonistik munosabatlar esa kasallikning yumshoqroq kechishiga ta’sir ko‘rsatishi baholanganligi Qoraqalpogiston Respublikasi U.Xalmuratov nomidagi Respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 19.04.2025 yildagi 19-sonli, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Namangan filialining 11.03.2025 yildagi 44-sonli va Bekobod tuman birlashmasining 12.03.2025-yildagi 067-sonli buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan. (Sog‘liqni saqlash vazirligining 2025 yil 22 maydagi №18/70-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: genlar o‘rtasidagi sinergik va antagonistik munosabatlarning klinik ahamiyatini baholash orqali simptomsiz giperurikemiya fonida podagraning rivojlanish xavfini prognoz qilish va yallig‘lanish reaksiyasining darajasini baholash imkoni yaratiladi. Bu esa shaxsiylashtirilgan profilaktika va nazorat choralarini samarali qo‘llashga yordam beradi. Iqtisodiy samaradorligi: yallig‘lanishni kuchaytiruvchi genetik juftliklarni aniqlash orqali podagrani og‘ir kechishining oldini olish, bemorlarni erta davolashga yo‘naltirish va murakkab asoratlar rivojlanishini cheklash natijasida tibbiy xizmatlarga bo‘lgan xarajatlarni qisqartirish imkoni yaratiladi. Xulosa: APEX1, URAT1 va PDZK1 genlari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarning baholanishi podagraning klinik fenotipiga ta’sir qiluvchi muhim omil sifatida xizmat qilib, shaxsiylashtirilgan diagnostika va terapevtik yondashuvlarni takomillashtirishga turtki beradi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: genetik polimorfizmlarga qarab gipourikemik terapiya samaradorligi farqli bo‘lib, APEX1 (rs2307486) T/T va URAT1 (rs11231825) A/A genotipli bemorlarda allopurinolning (300–600 mg/sut), PDZK1 (rs3753581) A/A genotiplilarda febuksostatning 40 mg dozasi samarali bo‘lganligi, PDZK1 (rs3753581) G/G genotipli bemorlarda esa febuksostatning yuqori dozalari (80–120 mg/kun) talab etilishi asoslanganligi Qoraqalpogiston Respublikasi U.Xalmuratov nomidagi Respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 19.04.2025 yildagi 19-sonli, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Namangan filialining 11.03.2025 yildagi 44-sonli va Bekobod tuman birlashmasining 12.03.2025-yildagi 067-sonli buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan. (Sog‘liqni saqlash vazirligining 2025 yil 22 maydagi №18/70-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: genetik profilni hisobga olgan holda gipourikemik terapiyani shaxsiylashtirish orqali podagrali bemorlarda davolash samaradorligini oshirish, nojo‘ya ta’sirlarni kamaytirish va bemorning hayot sifatini yaxshilash imkoni yaratiladi. Iqtisodiy samaradorligi: dori vositalarini individual tanlash orqali davolashning yuqori samarasiga erishish, dori dozalarini samarali tarzda boshqarish hamda dori sarfi va qayta-qayta davolash xarajatlarini kamaytirish orqali sog‘liqni saqlash tizimi uchun mablag‘ tejalishiga olib keladi. Xulosa: genetik polimorfizmlar asosida shaxsiylashtirilgan gipourikemik terapiya podagrani davolashda yangi individual yondashuv sifatida amaliy ahamiyat kasb etib, bemorlarning remissiyaga tez va barqaror chiqishiga zamin yaratadi.
beshinchi ilmiy yangilik: ayollarda podagrani erta tashhislash, xavf omillarini baholash, genetik tahlil natijalariga asoslangan holda samarali gipourikemik davolashni belgilash maqsadida ishlab chiqilgan 4 bosqichli profilaktik skrining algoritmi Qoraqalpogiston Respublikasi U.Xalmuratov nomidagi Respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 19.04.2025 yildagi 19-sonli, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Namangan filialining 11.03.2025 yildagi 44-sonli va Bekobod tuman birlashmasining 12.03.2025-yildagi 067-sonli buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan. (Sog‘liqni saqlash vazirligining 2025 yil 22 maydagi №18/70-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: podagraning erta tashhislanishi, shaxsiylashtirilgan xavf bahosi va maqsadli terapiya orqali ayol bemorlarning sog‘lig‘ini saqlash, kasallikni og‘irlashishdan oldin to‘xtatish va hayot sifatini yaxshilashga erishiladi. Iqtisodiy samaradorligi: erta skrining va individual yondashuv orqali podagra asoratlarining oldi olinadi, davolash va tekshiruv xarajatlari kamayadi, statsionar davolanish kunlari qisqaradi hamda sog‘liqni saqlash tizimida mablag‘ tejalishiga erishiladi. Xulosa: ayollarda podagrani erta aniqlash va samarali nazorat qilishda to‘rt bosqichli profilaktik skrining algoritmining joriy etilishi shaxsiylashtirilgan tibbiyot tamoyillariga asoslangan zamonaviy yondashuv bo‘lib, ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.