Jumaniyozova Maxinur Mansurbek qizining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqidagi e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Temir tanqisligi anemiyasi mavjud bo‘lgan maktab yoshidagi bolalarda stomatologik salomatlikning tibbiy ijtimoiy holatiga baho berish”, 14.00.21 –Stomatologiya. 
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022.4.PhD/Tib3194.
Ilmiy rahbar: Kamolova Feruza Raxmatilloevna, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Buxoro davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Buxoro davlat tibbiyot instituti, 04/27.09.2024.Tib.93.03.
Rasmiy opponentlar: Xabibova Nazira Nasulloevna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Murtazaev Saidmurodxon Saida’loevich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Dog‘iston davlat tibbiyot universiteti (Rossiya Federesiyasi).
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi temir etishmovchiligi anemiyasiga chalingan maktab yoshidagi bolalarda stomatologik salomatlikning tibbiy-ijtimoiy jihatlarini o‘rganish va baholash, shuningdek, ko‘rsatilayotgan stomatologik yordamni takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi: 
ilk bor, temir tanqisligi anemiyasi tashxisi bilan doimiy tibbiy nazoratda bo‘lgan 6–17 yoshli bolalarda stomatologik statusning klinik, demografik va ijtimoiy ko‘rsatkichlari kompleks o‘rganilib, maktab yoshidagi bolalarda TTA fonida stomatologik patologiyalar (karies, gingivit, periodontit, emal gipoplaziyasi va boshqalar) ning yuqori uchrash chastotasi asoslangan;
ilk bor, temir tanqisligi anemiyasi mavjud bolalarda yosh guruhlari bo‘yicha stomatologik ko‘rsatkichlar – gigienik indeks (GI), papillyar-marginal-al`veolyar indeks (PMA), tish emalining rezistentlik testi (TER) va karies intensivligi (KE) kompleks baholanib, TTA mavjud bolalarda bu ko‘rsatkichlarning statistik jihatdan ishonchli ravishda yuqori ekanligi va ularda kariesning dekompensatsiyalangan turi ko‘proq uchrashi aniqlangan;
temir tanqisligi anemiyasi bilan og‘rigan bolalar guruhida og‘iz suyuqligidagi lizotsim darajasining ikki baravar pasayishi qayd etilgan, bu holat og‘iz bo‘shlig‘ining himoya to‘sig‘ini ta’minlovchi birinchi bosqich bo‘lgan nospesifik sekretor immunitetning etishmovchiligi va umumiy himoya tizimining zaiflashganligini ko‘rsatuvchi biologik marker ekanligi asoslangan;
temir tanqisligi anemiyasi bilan og‘rigan bolalarda stomatologik kasalliklarni barvaqt aniqlash va oldini olishga qaratilgan, ularning yosh va immunologik xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan profilaktik-klinik tavsiyalar kompleksi shakllantirilgan va uning samaradorligi tadqiqot doirasida ilmiy asoslangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. 
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashning ilmiy-tadqiqot ishlari natijalarini amaliyotga tadbig‘i bo‘yicha 2025 yil 10 martdagi 13/34– son xulosasiga ko‘ra:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor, temir tanqisligi anemiyasi tashxisi bilan doimiy tibbiy nazoratda bo‘lgan 6–17 yoshli bolalarda stomatologik statusning klinik, demografik va ijtimoiy ko‘rsatkichlari kompleks o‘rganilib, maktab yoshidagi bolalarda TTA fonida stomatologik patologiyalar (karies, gingivit, periodontit, emal gipoplaziyasi va boshqalar) ning yuqori uchrash chastotasi asoslangan; Ilmiy yangilikning ahamiyati: temir tanqisligi anemiyasi bor, xamda stomatologik kasalliklari mavjud maktab yoshigacha bo‘lgan bolalarni davolash algoritmi ishlab chiqildi, u tashxis qo‘yish va ushbu toifadagi bemorlarni boshqarish taktikasini aniqlashga yordam bergan; Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Xorazm viloyat Urganch shahar 3-son poliklinikasi bo‘yicha buyruq (5.2.2025 y.; №58-12-173-DOP/2025), Xorazm viloyat bolalar  stomatologiya poliklinikasi bo‘yicha buyruq (12.05.2025 y.; №31I), Xorazm viloyat ko‘p tarmoqli markaziy poliklinikasi bo‘yicha buyruq (11.2.2025 y.; 238-12-180-TB/2025), Xorazm viloyat bolalar   ko‘p tarmoqli markazi bo‘yicha buyruq (19.11.2024 y.; №196-I), Xorazm viloyat bolalar  stomatologiya poliklinikasi bo‘yicha buyruq (12.05.2025 y.; №31I), Navoiy viloyat Navoiy shahar 2-son oilaviy poliklinikasi bo‘yicha buyruq (5.2.2025 y.; 72-5-79-DOP/2025-son)  bilan amaliyotga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: Bolalar yoshida organizm tizimlaridagi turli buzilishlar bilan kechadigan bir qator kasalliklar oqibatida kelib chiqadigan stomatologik kasalliklarni tashxislashda kator muammolarni xal qilish extiyoji tug‘iladi. Somatik kasalliklari mavjud bolalarda stomatologik kasalliklarni oldini olish va ularni o‘z vaqtida davolash dolzarb muammo xisoblanib, bu xar qanday rivojlanayotgan davlatning tibbiy-ijtimoiy xususiyatiga baxo beradi. Iqtisodiy samaradorligi: kasallikning ijtimoiy-iqtisodiy moxiyatini va bolalardagi temir tanqisligini ijtimoiy axamiyatga ega ekanligini xisobga oladigan bo‘lsak, ushbu toifadagi bemorlar bilan amaliyotda quyidagi algoritmni qo‘llash maqsadga muvofiq deb xisoblaymiz. Tish kasalliklari mavjud bo‘lgan bolalarni davolash   iqtisodiy samaradorligi davlat xarajatlari asosida xisoblab chiqilgan. Xulosa: Biz o‘rgangan bolalarning aksariyati og‘iz bo‘shlig‘i gigienik xolati yomon yoki juda yomonligini va ularda tish pastalari va shyotkalaridan qanday foydalanish, xamda tishlarni qanday tozalash ketma – ketligi xaqida ma’lumotlari yo‘qligini ko‘rsatdi. Bolalardan so‘rovnoma olish natijasida bolalarda og‘iz bo‘shlig‘ini parvarish qilish bo‘yicha bilimlarning past darajasi, hamda bolalarda karies bilan kasallanish xavfi omillari va kasallik rivojlanishi oldini olish bo‘yicha kariesga qarshi profilaktik choralarning mavjudligi haqida axborotningg etishmasligi bilan tushuntiriladi;
ikkinchi ilmiy yangilik: ilk bor, temir tanqisligi anemiyasi mavjud bolalarda yosh guruhlari bo‘yicha stomatologik ko‘rsatkichlar – gigienik indeks (GI), papillyar-marginal-al`veolyar indeks (PMA), tish emalining rezistentlik testi (TER) va karies intensivligi (KE) kompleks baholanib, TTA mavjud bolalarda bu ko‘rsatkichlarning statistik jihatdan ishonchli ravishda yuqori ekanligi va ularda kariesning dekompensatsiyalangan turi ko‘proq uchrashi aniqlangan; Ilmiy yangilikning ahamiyati: maktab yoshidagi bolalarda organizmdagi temir tanqisligi surunkali etishmovchilik holati bo‘lib, ko‘plab patologik holatlar uchun noqulay premorbid fon bo‘lib xizmat qiladi; gipoksiya va sideropenik sindrom shilliq qavatning yangilanishini sekinlashtiradi, halokatli jarayonlarni tezlashtiradi, oksidlovchi stressni keltirib chiqaradi va og‘iz suyuqligining fermentativ funksiyalarini sekinlashtiradi; Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Xorazm viloyat Urganch shahar 3-son poliklinikasi bo‘yicha buyruq (5.2.2025 y.; №58-12-173-DOP/2025), Xorazm viloyat bolalar  stomatologiya poliklinikasi bo‘yicha buyruq (12.05.2025 y.; №31I), Xorazm viloyat ko‘p tarmoqli markaziy poliklinikasi bo‘yicha buyruq (11.2.2025 y.; 238-12-180-TB/2025), Xorazm viloyat bolalar   ko‘p tarmoqli markazi bo‘yicha buyruq (19.11.2024 y.; №196-I), Xorazm viloyat bolalar  stomatologiya poliklinikasi bo‘yicha buyruq (12.05.2025 y.; №31I), Navoiy viloyat Navoiy shahar 2-son oilaviy poliklinikasi bo‘yicha buyruq (5.2.2025 y.; 72-5-79-DOP/2025-son)  bilan amaliyotga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: Bolalar yoshida organizm tizimlaridagi turli buzilishlar bilan kechadigan bir qator kasalliklar oqibatida kelib chiqadigan stomatologik kasalliklarni tashxislashda kator muammolarni xal qilish extiyoji tug‘iladi. Somatik kasalliklari mavjud bolalarda stomatologik kasalliklarni oldini olish va ularni o‘z vaqtida davolash dolzarb muammo xisoblanib, bu xar qanday rivojlanayotgan davlatning tibbiy-ijtimoiy xususiyatiga baxo beradi. Iqtisodiy samaradorligi: kasallikning ijtimoiy-iqtisodiy moxiyatini va bolalardagi temir tanqisligini ijtimoiy axamiyatga ega ekanligini xisobga oladigan bo‘lsak, ushbu toifadagi bemorlar bilan amaliyotda quyidagi algoritmni qo‘llash maqsadga muvofiq deb xisoblaymiz. Tish kasalliklari mavjud bo‘lgan bolalarni davolash   iqtisodiy samaradorligi davlat xarajatlari asosida xisoblab chiqilgan.  Xulosa: Stomatologik kasalliklar tarkibida karies-75,8%, surunkali periodontit-28,6% ustunlik qiladi, barcha hollarda polimorbidlik qayd etildi. Shu bilan birga anemiyaning bu shakli ko‘proq oshqozon - ichak trakti kasalliklari - 83.2% va siydik yo‘li infeksiyasi-38.4% bilan birga keldi;
uchinchi ilmiy yangilik: temir tanqisligi anemiyasi bilan og‘rigan bolalar guruhida og‘iz suyuqligidagi lizotsim darajasining ikki baravar pasayishi qayd etilgan, bu holat og‘iz bo‘shlig‘ining himoya to‘sig‘ini ta’minlovchi birinchi bosqich bo‘lgan nospesifik sekretor immunitetning etishmovchiligi va umumiy himoya tizimining zaiflashganligini ko‘rsatuvchi biologik marker ekanligi asoslangan; Ilmiy yangilikning ahamiyati: Bolalarda uchraydigan stomatologik kasalliklarni o‘z vaqtida aniqlash va samarali boshqarish maqsadida ilg‘or davolash rejalarini ishlab chiqish, shuningdek stomatologlar, pediatrlar va umumiy amaliyot shifokorlari uchun profilaktikaning eng samarali usullarini belgilash — profilaktik tadbirlarning samaradorligini oshirish va kasalliklar tarqalishini kamaytirish imkonini beradi. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Xorazm viloyat Urganch shahar 3-son poliklinikasi bo‘yicha buyruq (5.2.2025 y.; №58-12-173-DOP/2025), Xorazm viloyat bolalar  stomatologiya poliklinikasi bo‘yicha buyruq (12.05.2025 y.; №31I), Xorazm viloyat ko‘p tarmoqli markaziy poliklinikasi bo‘yicha buyruq (11.2.2025 y.; 238-12-180-TB/2025), Xorazm viloyat bolalar   ko‘p tarmoqli markazi bo‘yicha buyruq (19.11.2024 y.; №196-I), Xorazm viloyat bolalar  stomatologiya poliklinikasi bo‘yicha buyruq (12.05.2025 y.; №31I), Navoiy viloyat Navoiy shahar 2-son oilaviy poliklinikasi bo‘yicha buyruq (5.2.2025 y.; 72-5-79-DOP/2025-son)  bilan amaliyotga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: Bolalar yoshida organizm tizimlaridagi turli buzilishlar bilan kechadigan bir qator kasalliklar oqibatida kelib chiqadigan stomatologik kasalliklarni tashxislashda kator muammolarni xal qilish extiyoji tug‘iladi. Somatik kasalliklari mavjud bolalarda stomatologik kasalliklarni oldini olish va ularni o‘z vaqtida davolash dolzarb muammo xisoblanib, bu xar qanday rivojlanayotgan davlatning tibbiy-ijtimoiy xususiyatiga baxo beradi.  Iqtisodiy samaradorligi: kasallikning ijtimoiy-iqtisodiy moxiyatini va bolalardagi temir tanqisligini ijtimoiy axamiyatga ega ekanligini xisobga oladigan bo‘lsak, ushbu toifadagi bemorlar bilan amaliyotda quyidagi algoritmni qo‘llash maqsadga muvofiq deb xisoblaymiz. Tish kasalliklari mavjud bo‘lgan bolalarni davolash   iqtisodiy samaradorligi davlat xarajatlari asosida xisoblab chiqilgan. Xulosa: Algoritmni amalda qo‘llash anemiya bilan og‘rigan bolalarda kasallikni tashxislash va davolash chora-tadbirlarni olib borish davomida stomatologik  xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilaydi, kelgusida shu turkumdagi bemorlarni davolash uzluksizligini ta’minlaydi,  kasallik va nogironlikni kamaytiradi, davlat xarajatlarini bitta bemor uchun o‘rtacha 325 ming so‘m tejash imkonini beradi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: temir tanqisligi anemiyasi bilan og‘rigan bolalarda stomatologik kasalliklarni barvaqt aniqlash va oldini olishga qaratilgan, ularning yosh va immunologik xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan profilaktik-klinik tavsiyalar kompleksi shakllantirilgan va uning samaradorligi tadqiqot doirasida ilmiy asoslangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati shunda namoyon bo‘ladiki, olingan ma’lumotlar sog‘liqni saqlash sohasi uchun qimmatli tavsiyalar ishlab chiqish imkonini beradi. Bolalarda uchraydigan stomatologik kasalliklarni o‘z vaqtida aniqlash va samarali boshqarish maqsadida ilg‘or davolash rejalarini ishlab chiqish, shuningdek stomatologlar, pediatrlar va umumiy amaliyot shifokorlari uchun profilaktikaning eng samarali usullarini belgilash — profilaktik tadbirlarning samaradorligini oshirish va kasalliklar tarqalishini kamaytirish imkonini beradi. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Xorazm viloyat Urganch shahar 3-son poliklinikasi bo‘yicha buyruq (5.2.2025 y.; №58-12-173-DOP/2025), Xorazm viloyat bolalar  stomatologiya poliklinikasi bo‘yicha buyruq (12.05.2025 y.; №31I), Xorazm viloyat ko‘p tarmoqli markaziy poliklinikasi bo‘yicha buyruq (11.2.2025 y.; 238-12-180-TB/2025), Xorazm viloyat bolalar   ko‘p tarmoqli markazi bo‘yicha buyruq (19.11.2024 y.; №196-I), Xorazm viloyat bolalar  stomatologiya poliklinikasi bo‘yicha buyruq (12.05.2025 y.; №31I), Navoiy viloyat Navoiy shahar 2-son oilaviy poliklinikasi bo‘yicha buyruq (5.2.2025 y.; 72-5-79-DOP/2025-son)  bilan amaliyotga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: Bolalar yoshida organizm tizimlaridagi turli buzilishlar bilan kechadigan bir qator kasalliklar oqibatida kelib chiqadigan stomatologik kasalliklarni tashxislashda kator muammolarni xal qilish extiyoji tug‘iladi. Somatik kasalliklari mavjud bolalarda stomatologik kasalliklarni oldini olish va ularni o‘z vaqtida davolash dolzarb muammo xisoblanib, bu xar qanday rivojlanayotgan davlatning tibbiy-ijtimoiy xususiyatiga baxo beradi.  Iqtisodiy samaradorligi: kasallikning ijtimoiy-iqtisodiy moxiyatini va bolalardagi temir tanqisligini ijtimoiy axamiyatga ega ekanligini xisobga oladigan bo‘lsak, ushbu toifadagi bemorlar bilan amaliyotda quyidagi algoritmni qo‘llash maqsadga muvofiq deb xisoblaymiz. Tish kasalliklari mavjud bo‘lgan bolalarni davolash   iqtisodiy samaradorligi davlat xarajatlari asosida xisoblab chiqilgan. Xulosa: Bolalardan so‘rovnoma olish natijasida bolalarda og‘iz bo‘shlig‘ini parvarish qilish bo‘yicha bilimlarning past darajasi, hamda bolalarda karies bilan kasallanish xavfi omillari va kasallik rivojlanishi oldini olish bo‘yicha kariesga qarshi profilaktik choralarning mavjudligi haqida axborotningg etishmasligi bilan tushuntiriladi;