Yangiboeva Dildoraxon Rahmon qizining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiya himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i): «Ko‘p bolali oilalardagi shaxslararo munosabatlarning ijtimoiy-psixologik indikatorlari», 19.00.05 – Ijtimoiy psixologiya. Etnopsixologiya (psixologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.2.PhD/P885.
Ilmiy rahbar: Abduraxmanova Zuxra Erkinovna, psixologiya fanlari nomzodi, dotsent.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: «Oila va gender» ilmiy-tadqiqot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti, PhD.03/30.12.2021.P.26.02.
Rasmiy opponentlar: Karimova Vasila Mamanosirovna, psixologiya fanlari doktori, professor; Ibaydullaeva Umida Rustamjonovna, psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent.
Yetakchi tashkilot: Buxoro xalqaro universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: ko‘p bolali oilalardagi shaxslararo munosabatlarning ijtimoiy-psixologik indikatorlarini aniqlash asnosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ko‘p bolali oilalardagi shaxslararo munosabatlarning ijtimoiy-psixologik indikatorlari shakllanishiga oilaviy hayotdan qoniqqanlik indeksi, oilaviy ustanovkalar va qadriyatlar differensiatsiyasi ta’sir etishi natijasida mehribonlik qadriyatlariga asoslangan shaxslararo munosabatlar tufayli «emotsional yaqinlik», «empatiya», «persepsiya» interpersonal aloqalarning psixologik induksiyasi vazifasini bajarishi isbotlangan.
ko‘p bolali oilalardagi shaxslararo munosabatlarning namoyon bo‘lishiga ta’sir etuvshi ijtimoiy-psixologik omillar sirasiga jinsiy hayotdan juftliklarning qoniqqanlik darajasi, ustanovkalar, uy-ro‘zgʻor ishlari, farzandlar tarbiyasida rollarning taqsimlanishi natijasida konstant sibling munosabatlar ko‘lami, hayot mazmunining yo‘nalganligi kirishi dalillanib, ekspressivlik, faol dam olishga, madaniy-intellektual orientatsiya interpersonal munosabatlarning «psixologik uyg‘un» bo‘lishi isbotlangan.
ko‘p bolali oilalardagi shaxslararo munosabatlarning ijtimoiy-psixologik indikatorlarini ishlab shiqishda etnopsixologik hamda ijtimoiy-psixologik jihatidan farqlanish mavjudligi natijasida, jufliklar konkordantligi omili tufayli parasimpatik munosabatlardagi o‘ziga ishonsh, fikrlar erkinligi, qat’iyatlilik kabi sifatlarning ko‘p bolali oilalardagi erkaklarda yuqori ko‘rinish olishi oilaviy muammolarni konstruktiv tarzda hal qilish, bir so‘zli bo‘lish orqali yakunlovshi qarorlar qabul qilish hamda imkoniyatlarini realizatsion prognoz qilgan holda farzandlar sonini ko‘paytirishdan qo‘rqmaslikda ifodalanishi dalillangan.
ko‘p bolali oilalardagi farzandlarda oilaviy mas’uliyatni his qilish hisobiga, xavotirlanish, shaxslararo munosabatlarda moslashuvshanlik, nizoli vaziyatlardan qoshish, muloqotga intilishning balandligi ortidan aloqa, do‘stlar orttirishga ehtiyoj yuqori ko‘rinish olishi natijasida siblinglararo munosabatlar ritmikasida o‘z ishki potensiali hamda da’vogarlik darajasi o‘rtasida noproporsional munosabat ortidan reallikdan qoshish hisobiga xayolparastlikning ustun bo‘lishi, berilgan vazifalarni uddasidan shiqa olmagan taqdirda jazolanishdan qoshishning yuqori bo‘lishi yolgʻon gapirishga moyillik kabi omillar orqali statik mezonlarning mexanizmlari takomillashtirilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Ko‘p bolali oilalardagi shaxslararo munosabatlarning ijtimoiy-psixologik indikatorlari yuzasidan o‘tkazilgan ilmiy-tadqiqot natijalari asosida:
ko‘p bolali oilalardagi shaxslararo munosabatlarning ijtimoiy-psixologik indikatorlari shakllanishiga oilaviy hayotdan qoniqqanlik indeksi, oilaviy ustanovkalar va qadriyatlar differensiatsiyasi ta’sir etishi natijasida mehribonlik qadriyatlariga asoslangan shaxslararo munosabatlar tufayli «emotsional yaqinlik», «empatiya», «persepsiya» interpersonal aloqalarning psixologik induksiyasi vazifasini bajarishi isbotlanganligiga oid ilmiy natijalar O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti huzuridagi Psixologiya o‘quv-ilmiy markazining 2024-yil 7-oktyabrdagi PM-240-sonli buyrug‘i bilan “Ijtimoiy psixologiya” moduliga kiritilgan (O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti huzuridagi Psixologiya o‘quv-ilmiy markazining 2024-yil 8-oktyabrdagi PM-240a-sonli ma’lumotnomasi). Natijada ko‘p bolali oilalardagi shaxslararo munosabatlarning ijtimoiy-psixologik indikatorlari qadriyatlar differensiatsiyasi asnosida shakllantirilgan;
ko‘p bolali oilalardagi shaxslararo munosabatlarning namoyon bo‘lishiga ta’sir etuvshi ijtimoiy-psixologik omillar sirasiga jinsiy hayotdan juftliklarning qoniqqanlik darajasi, ustanovkalar, uy-ro‘zgʻor ishlari, farzandlar tarbiyasida rollarning taqsimlanishi natijasida konstant sibling munosabatlar ko‘lami, hayot mazmunining yo‘nalganligi kirishi dalillanib, ekspressivlik, faol dam olishga, madaniy-intellektual orientatsiya interpersonal munosabatlarning «psixologik uyg‘un» bo‘lishi isbotlanganligiga oid yangiliklar “Oila va gender” ilmiy-tadqiqot institutining “Otalarning oilaviy hayot va farzand tarbiyasidagi o‘rnini ilmiy tadqiq etish” mavzusida amaliy loyiha rejasiga kiritilgan (“Oila va gender” ilmiy-tadqiqot institutining 2024-yil 13-noyabrdagi №01-09/2372-sonli ma’lumotnomasi). Natijada ko‘p bolali oilalardagi shaxslararo munosabatlarning namoyon bo‘lishiga ta’sir qiluvshi ijtimoiy-psixologik omillar tizimlashtirilgan;
ko‘p bolali oilalardagi shaxslararo munosabatlarning ijtimoiy-psixologik indikatorlarini ishlab shiqishda etnopsixologik hamda ijtimoiy-psixologik jihatidan farqlanish mavjudligi natijasida, jufliklar konkordantligi omili tufayli parasimpatik munosabatlardagi o‘ziga ishonsh, fikrlar erkinligi, qat’iyatlilik kabi sifatlarning ko‘p bolali oilalardagi erkaklarda yuqori ko‘rinish olishi oilaviy muammolarni konstruktiv tarzda hal qilish, bir so‘zli bo‘lish orqali yakunlovshi qarorlar qabul qilish hamda imkoniyatlarini realizatsion prognoz qilgan holda farzandlar sonini ko‘paytirishdan qo‘rqmaslikda ifodalanishi dalillanganligiga oid yangiliklar “Oila va gender” ilmiy-tadqiqot institutining “Otalarning oilaviy hayot va farzand tarbiyasidagi o‘rnini ilmiy tadqiq etish” mavzusida amaliy loyiha rejasiga kiritilgan (“Oila va gender” ilmiy-tadqiqot institutining 2024-yil 13-noyabrdagi №01-09/2372-sonli ma’lumotnomasi). Natijada ko‘p bolali oilalardagi shaxslararo munosabatlarning namoyon bo‘lishiga ta’sir qiluvshi ijtimoiy-psixologik omillar tizimlashtirilgan;
ko‘p bolali oilalardagi farzandlarda oilaviy mas’uliyatni his qilish hisobiga, xavotirlanish, shaxslararo munosabatlarda moslashuvshanlik, nizoli vaziyatlardan qoshish, muloqotga intilishning balandligi ortidan aloqa, do‘stlar orttirishga ehtiyoj yuqori ko‘rinish olishi natijasida siblinglararo munosabatlar ritmikasida o‘z ishki potensiali hamda da’vogarlik darajasi o‘rtasida noproporsional munosabat ortidan reallikdan qoshish hisobiga xayolparastlikning ustun bo‘lishi, berilgan vazifalarni uddasidan shiqa olmagan taqdirda jazolanishdan qoshishning yuqori bo‘lishi yolgʻon gapirishga moyillik kabi omillar orqali statik mezonlarning mexanizmlari takomillashtirilganligiga oid yangiliklar O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti huzuridagi Psixologiya o‘quv-ilmiy markazining 2024-yil 7-oktyabrdagi PM-240-sonli buyrug‘i bilan “Ijtimoiy psixologiya” moduliga kiritilgan (O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti huzuridagi Psixologiya o‘quv-ilmiy markazining 2024-yil 8-oktyabrdagi PM-240a-sonli ma’lumotnomasi). Natijada ko‘p bolali oilalarda kamol topayotgan o‘smir yoshli farzandlarning psixologik rivojlanish xususiyatlarining statik mezonlari aniqlangan.
