Seytmuratov Oraqbay Sultamuratovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqidagi e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Qoraqalpoqlarning an’anaviy xo‘jalik yuritish tizimida chorvachilikning o‘rni” 07.00.07 –«Etnografiya, etnologiya va antropologiya».
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022.4.PhD/Tar1273.
Ilmiy rahbarining F.I.Sh., ilmiy darajasi va unvoni:
Tleubergenova Naubahor Abdukarimovna, tarix fanlari nomzodi, dotsent.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Qoraqalpoq davlat universiteti.
Ilmiy Kengash faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, ilmiy kengash raqami: Qoraqalpoq davlat universiteti DSc.03/06.04.2024.Tar.20.05
Rasmiy opponentlarning F.I.Sh., ilmiy darajasi, unvoni:
Davlatova Saodat Tilovberdievna tarix fanlari doktori (DSc), professor.
Davletiyarov Medetbay Maxsetbaevich tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dotsent.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
Etakshi tashkilot: Urganch davlat universiteti
II. Tadqiqotning maqsadi: Qoraqalpoqlarning an’anaviy xo‘jalik yuritish tizimida chorvachilikning rolini o‘rganishdan iborat
III.Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Qoraqalpog‘iston hududida tabiiy-geografik va iqlim sharoitiga ko‘ra tabiiy-xo‘jalik rayonlari shakllanganligi, ularda u yoki bu turdagi chorva mollarini etishtirish rivojlanganligi asoslandi: Dauqara tumanida XX asrning birinchi choragida qo‘ychilik rivojlangan, Qizilqumda faqat mayda shoxli qoramol va tuyalar boqilgan, Chimboy va Shuraxon tumanlarida dehqonchilikka yo‘naltirilganligi sababli yirik shoxli qoramollar va otlar ko‘p tarqalgan. Taldik tumani asosan qoramolchilikka ixtisoslashgan;
Aniqlandiki, mintaqada xo‘jalik yuritishning qadimgi tajribasi natijasida chorvachilikning u yoki bu turlari ustunlik qilgan: Qizil-qumda (Tomdi tumani, Taxtako‘pir va To‘rtko‘l tumanlarining bir qismi) va Qo‘ng‘irot tumanining bir qismida qo‘ychilik va tuyachilik ustunlik qilgan; Taxtako‘pir va Qo‘ng‘irot tumanlarining bir qismida chorva hayvonlari qish davrida qisqa muddatli qishlovlarda, boshqa vaqtlarda yaylovlarda saqlangan; mayda hayvonlardan tashqari barcha turdagi chorva mollari asosan Shayxobbos, Qipchoq, Xo‘jayli va To‘rtko‘l tumanlarining asosiy qismida qishlovda boqilganda faqat qo‘rada saqlangan;
Oysilqara (tuyachilar piri), qoramol boquvchilar piri Zangibaba, yilqichilar piri Jilqishi ata, qo‘y va echki boquvchilar piri Shopan ata bilan bog‘liq tasavvurlar hozirgacha aholi xotirasida saqlanib kelayotgani; shuningdek, chorva mollarini yaylovlarga birinchi marta haydab chiqarish, sut mahsulotlari bilan bog‘liq bir qator urf-odat va marosimlar, alaslaw “yomon ruhlar” va boshqalarni haydash uchun olov bilan tozalash kabilar aniqlandi;
Mintaqa aholisi hayotida chorvaning, birinchi navbatda, mablag‘ va daromad manbai (xom ashyo va shaxsiy iste’mol); inson boyligi o‘lchovi (chorva soni bo‘yicha); obru-e’tibor darajasi ko‘rsatkichi sifatidagi muhim ijtimoiy-madaniy roli isbotlandi.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi: Qoraqalpoqlarda an’anaviy chorvachilikni tadqiq etish jarayonida olingan ilmiy natijalar asosida:
Qoraqalpog‘iston hududida iqlim va tabiiy sharoitiga ko‘ra tabiiy-xo‘jalik tumanlarining shakllanishi, chorva mollarining u yoki bu turlari ustunlik qilishi, xususan, Dauqora tumanida-qo‘ychilik, Qizilqum tumanida-mayda shoxli qoramol va tuyachilik, Chimboy va Shuraxon, Taldiq tumanlarida dehqonchilikka yo‘naltirilganligi, yirik shoxli qoramollarning ko‘p boqilishi va otlarning ko‘p tarqalganligi bilan bog‘liq materiallardan Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar institutining 2023-2024 o‘quv yilida Zooinjeneriya va zooveterinariya bakalavriat ta’lim yo‘nalishlari dasturlarini tayyorlashda foydalanilgan (Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligining 2024 yil 18-martdagi 03/03-1105-son ma’lumotnomasi). Ushbu tadqiqot materiallarining o‘quv jarayoniga joriy etilishi bo‘lajak mutaxassislarning nazariy tayyorgarligi sifatini oshirishga va ularning real ishlab chiqarish vazifalarini yaxshiroq tushunishiga yordam berdi.
Oysilqara (tuyachilar piri), qoramolchilar piri Zangibaba, yilqichilar piri Jilqishi ata, qo‘y va echki boquvchilar piri Shopan ata va boshqalar bilan bog‘liq tasavvurlar saqlanib qolganligiga oid ilmiy natija va xulosalardan Qoraqalpog‘iston Respublikasi teleradiokompaniyasining “Hazretti diyxan”, “Altin dala” ko‘rsatuvlarini tayyorlashda foydalanilgan (Qoraqalpog‘iston Respublikasi teleradiokompaniyasining 2024 yil 26-fevraldagi 05-22/301-son ma’lumotnomasi). Tadqiqot natijalari marosim va chorvadorlik kultlari bilan bog‘liq xalq an’analarini ommalashtirish va tinglovchilarning umummadaniy bilimlarini boyitishga xizmat qilgan. Televizion va radiokomitetga qoraqalpoqlarning chorvachilik amaliyotining tarixiy ildizlari haqida ishonchli ma’lumotlar kiritilganligi tufayli tomoshabinlar va tinglovchilar mintaqadagi zamonaviy xo‘jalik tartiblarining kelib chiqishini chuqurroq tushunishga muvaffaq bo‘ldilar.
Respublikada xo‘jalik yuritishning qadimiy tajribasi va chorvachilikning turli turlari, xususan, Qizilqumda (Tomdi tumani, Taxtako‘pir va To‘rtko‘l tumanlarining bir qismi) va Qo‘ng‘irot tumanining qo‘ychilik va tuyachilik ustunlik qiladigan qismida tipik ko‘chmanchi chorvachilikning shakllanishiga bag‘ishlangan tadqiqotlar natijalari; Taxtako‘pir va Qo‘ng‘irot tumanlarining bir qismida qish davrida qisqa muddatli qo‘rada saqlash va boshqa vaqtlarda ko‘chmanchilik; mayda mollardan tashqari barcha turdagi chorva mollari Shayxobod, Qipchoq, Xo‘jayli va To‘rtko‘l tumanlarining asosiy qismida qo‘proq qo‘rg‘onda boqilganda faqat qo‘ra og‘ilxonada saqlaganligi Qoraqalpog‘iston Respublikasi chorvachilikni rivojlantirish va veterinariya qo‘mitasining chorvachilikni rivojlantirish dasturlarini boyitishda foydalanilgan (Qoraqalpog‘iston Respublikasi chorvachilik va veterinariya rivojlantirish qo‘mitasining 2024 yil 2-apreldagi 33/02-14-281-son ma’lumotnomasi). Ushbu ma’lumotlarning Qo‘mita dasturlariga kiritilishi mintaqa xo‘jalik turmush tarzining shakllanish qonuniyatlarini, ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi jamoalarning ekologik moslashuvi xususiyatlarini chuqurroq tushunishga yordam berdi.
chorvachilikning mintaqa aholisi hayotida, birinchi navbatda, mablag‘ va foyda (xom ashyo va o‘z iste’moli) manbai sifatidagi muhim ijtimoiy-madaniy roli; inson salohiyati o‘lchovi sifatida (chorva mollar soni bo‘yicha) Qoraqalpog‘iston tarixi va madaniyati davlat muzeyining maxsus ekspoziciyalari uchun materiallar tayyorlashda foydalanilgan (QTMDMning 2024 yil 28-maydagi №198 ma’lumotnomasi). Ushbu ma’lumotlar tashrif buyuruvchilarning xalqning an’anaviy madaniyati, iqtisodiy faoliyat turlari to‘g‘risida xabardorligini oshirishga, shuningdek ma’ruzalarni etnografik ma’lumotlar bilan boyitishga imkon berdi.
