Axmedov To‘lqinjon Baxtiyarjanovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Surunkali jigar kasalligi bo‘lgan bemorlarda ko‘rish a’zosining klinik-funksional va morfometrik ko‘rsatkichlari» 14.00.08 – Oftal`mologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022/1.PhD/Tib2431.
Ilmiy rahbar: Karimova Muyassar Xamitovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Respublika ihtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi, DSc.04/30.01.2020.Tib.105.01.
Rasmiy opponentlar: Makkaeva Sakinat Magomedovna, tibbiyot fanlari doktori, professor (Rossiya Federatsiyasi); Zakirxodjaev Rustam Asralovich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Boshqirdiston davlat tibbiyot universiteti (Rossiya Federatsiyasi).
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: surunkali jigar kasalligi bo‘lgan bemorlarda ko‘rish a’zosining klinik-funksional va morfometrik ko‘rsatkichlardagi o‘zgarishlarni o‘rganish va korreksiyalash uslublarini takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ko‘ruv a’zosining barcha qavatlarida surunkali jigar kasalliklarining etiologiyasiga ko‘ra NVV virusining tomir endoteliysiga endogen ta’siri, to‘r pardaning S oqsili bilan antigen-antitana kompleksi xosil bo‘lishi, alkogolga bog‘liq bo‘lgan va bog‘liq bo‘lmagan surunkali gepatitlarda lipoproteinlar almashuvining buzilishi natijasida patologik o‘zgarishlar aniqlangan;
surunkali gepatit S bilan hastalangan bemorlarda uchraydigan yoshga bog‘liq makulodistrofiyani davolashda ananaviy kompleks davoga retino va gepatoprotektor qo‘shilishi natijasida erkin radikallar va oksidlovchi stressni neytrallanishi sababli klinik-funksional ko‘rsatkichlarda (ko‘rish o‘tkirligining maksimal korreksiyasi va statik perimetriya ko‘rsatkichlarida) ijobiy o‘zgarishlar aniqlangan;
surunkali gepatit S va yoshga bog‘liq makulodistrofiya bilan hastalangan bemorlarda o‘tkazilgan ananaviy kompleks davoga retino va gepatoprotektor qo‘shilishi sababli antioksidant tizimni me’yorlanishi natijada to‘r parda morfometrik ko‘rsatkichlarida ijobiy dinamikasi aniqlangan;
vitreoretinal jarroxlik o‘tkazilgan surunkali gepatit S bo‘lgan bemorlarda gipokoagulyasiyani davolashda K vitamin saqlovchi dori vositalarini qo‘llash orqali fibrinogen miqdori 45% ga ortdi va II, V, VII, IX, X faktorlar aktivlanishi natijasida gemorragik asoratlar vitrektomiya vaqtida 26.7% ga va vitrektomiyadan keyingi erta xamda kechki davrlarda 87% ga kamayishi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Surunkali jigar kasalliklarida ko‘ruv a’zosida uchraydigan klinik-funksional va morfometrik ko‘rsatkichlardan olingan ilmiy natijalar asosida (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘likni saqlash vazirligi xuzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 22 oktyabrdagi 07/116-sonli xulosasi):
birinchi ilmiy yangilik: ko‘ruv a’zosining barcha qavatlarida surunkali jigar kasalliklarining etiologiyasiga ko‘ra NVV virusining tomir endoteliysiga endogen ta’siri, to‘r pardaning S oqsili bilan antigen-antitana kompleksi xosil bo‘lishi, alkogolga bog‘liq bo‘lgan va bog‘liq bo‘lmagan surunkali gepatitlarda lipoproteinlar almashuvining buzilishi natijasida patologik o‘zgarishlar aniqlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: mazkur natijalar «Surunkali jigar kasalligi bo‘lgan bemorlarda kataraktani rivojlanishi» (Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi ekspertlik kengashi tomonidan tasdiqlandi, m-r/3-son, 21.02.2024 y) va «Surunkali jigar kasalligi bo‘lgan bemorlarda oftal`mojarrohlikda uchraydigan asoratlar» (Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi ekspertlik kengashi tomonidan tasdiqlandi, m-r/4-son, 21.02.2024 y) nomlangan metodik tavsiyalar tarkibiga kiritilgan. Joriy etilishi: amaliy sog‘liqni saqlash tizimiga, shu jumladan, Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qoraqalpog‘iston respublikasi Nukus filiali (buyruq № 1/12 sonli, 26.01.2024 y.) va Respublika ihtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Termiz filiali (buyruq № 8/1 T sonli, 22.02.2024 y.) amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: curunkali jigar kasalliklarida ko‘ruv a’zosida ko‘p urchaydigan patologiyalar aniqlandi va bu aniqlangan patologik belgilar vositasida yashirin kechayotgan curunkali jigar kasalliklarini erta davrlarda diagnostika qilish imkoniyatini beradi. Iqtisodiy samaradorligi: curunkali jigar kasalliklarida ko‘ruv a’zosidagi kuzatiladigan patologiyalarni erta aniqlash va dastlabgi bosqichlarda komples davolash orqali kasallikni rivojlanishini, xamda asoratlarini oldini olishga erishiladi, natijada davolash uchun sarflanadigan umumiy harajatlarni 45-50%ga kamaytirish imkonini beradi. Hulosa: surunkali jigar kasalliklarini bevosita xamda bilvosita ta’siri natijasida ko‘ruv a’zosida turli darajadagi patologik o‘zgarishlar kuzatildi.
ikkinchi ilmiy yangilik: surunkali gepatit S bilan hastalangan bemorlarda uchraydigan yoshga bog‘liq makulodistrofiyani davolashda ananaviy kompleks davoga retino va gepatoprotektor qo‘shilishi natijasida erkin radikallar va oksidlovchi stressni neytrallanishi sababli klinik-funksional ko‘rsatkichlarda (ko‘rish o‘tkirligining maksimal korreksiyasi va statik perimetriya ko‘rsatkichlarida) ijobiy o‘zgarishlar aniqlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: mazkur natijalar «Surunkali jigar kasalligi bo‘lgan bemorlarda kataraktani rivojlanishi» (Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi ekspertlik kengashi tomonidan tasdiqlandi, m-r/3-son, 21.02.2024 y) va «Surunkali jigar kasalligi bo‘lgan bemorlarda oftal`mojarrohlikda uchraydigan asoratlar» (Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi ekspertlik kengashi tomonidan tasdiqlandi, m-r/4-son, 21.02.2024 y) nomlangan metodik tavsiyalar tarkibiga kiritilgan. Joriy etilishi: amaliy sog‘liqni saqlash tizimiga, shu jumladan, Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qoraqalpog‘iston respublikasi Nukus filiali (buyruq № 1/12 sonli, 26.01.2024 y.) va Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Termiz filiali (buyruq № 8/1 T sonli, 22.02.2024 y.) amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: surunkali gepatit S bemorlarda tavsiya etilgan perimetriyaning “30-2 Suto” usuli ko‘llash bilan ko‘ruv a’zosida rivojlanishi mumkin bo‘lgan to‘r parda kasallikni skrining qilish imkoniyati joriy etildi va uzoq vaqt davomida ko‘rish sifatini saqlab qolishda erishildi. Iqtisodiy samaradorligi: surunkali gepatit S bemorlarni arzon va samarali usul bo‘lgan perimetriyadan o‘tkazish va shu orqali davolashni kompleks shaklda erta davrlarda boshlash orqali jigar, hamda ko‘z kasalliklarini asoratlarini rivojlanishi oldi olindi va sarflanadigan dori vositalarni 60-65% kamaytirishga erishildi. Hulosa: Erta diagnostika usullari va optimal davolashni takomillashtirish yoshga bog‘liq makulodistrofiyali bemorlarda jigar faoliyatini yaxshilash bilan birga bemorlar vizual hayot faoliyati uzoq vaqt saqlab qolindi va bemorlarning hayot sifati yaxshilandi.
uchinchi ilmiy yangilik: surunkali gepatit S va yoshga bog‘liq makulodistrofiya bilan hastalangan bemorlarda o‘tkazilgan ananaviy kompleks davoga retino va gepatoprotektor qo‘shilishi sababli antioksidant tizimni me’yorlanishi natijada to‘r parda morfometrik ko‘rsatkichlarida ijobiy dinamikasi aniqlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: mazkur natijalar «Surunkali jigar kasalligi bo‘lgan bemorlarda kataraktani rivojlanishi» (Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi ekspertlik kengashi tomonidan tasdiqlandi, m-r/3-son, 21.02.2024 y) va «Surunkali jigar kasalligi bo‘lgan bemorlarda oftal`mojarrohlikda uchraydigan asoratlar» (Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi ekspertlik kengashi tomonidan tasdiqlandi, m-r/4-son, 21.02.2024 y) nomlangan metodik tavsiyalar tarkibiga kiritilgan. Joriy etilishi: amaliy sog‘liqni saqlash tizimiga, shu jumladan, Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qoraqalpog‘iston respublikasi Nukus filiali (buyruq № 1/12 sonli, 26.01.2024 y.) va Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Termiz filiali (buyruq № 8/1 T sonli, 22.02.2024 y.) amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: Tadqiqotda tavsiya etilgan diagnostika usullari kasallikning boshlang‘ich davrlarda aniqlashga, davolashda kompleks yondashuv esa kasallikni erta davrlarda samarali davolashga, to‘r parda va xorioideya qavatlarida metabolik o‘zgarishlarni oldini olishga va uzoq vaqt davomida to‘r parda morfologik xolatini saqlab qolishga erishildi. Iqtisodiy samaradorligi: surunkali gepatit S bemorlarda yoshga bog‘lik makulodistrofiyani qisqa muddatlarda bir davrdan boshqa davrga o‘tishini inobatga olib, kompleks davoga gepatoprotektor va retinoprotektor qo‘shish, xamda erta muddatlarda ko‘llash orqali yoshga bog‘lik makulodistrofiyani nam va qonli shakllarini uchrash chastatasi kamayishiga va intravitreal dori vositalarga bo‘lgan ehtiyojni 65%ga qisqartirishga erishildi. Hulosa: Erta diagnostika usullari va optimal davolashni takomillashtirish yoshga bog‘liq makulodistrofiyali bemorlarda jigar faoliyatini yaxshilash bilan birga bemorlar visual hayot faoliyati uzoq vaqt saqlab qolindi va bemorlarning hayot sifati yaxshilandi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: vitreoretinal jarroxlik o‘tkazilgan surunkali gepatit S bo‘lgan bemorlarda gipokoagulyasiyani davolashda K vitamin saqlovchi dori vositalarini qo‘llash orqali fibrinogen miqdori 45% ga ortdi va II, V, VII, IX, X faktorlar aktivlanishi natijasida gemorragik asoratlar vitrektomiya vaqtida 26.7% ga va vitrektomiyadan keyingi erta xamda kechki davrlarda 87% ga kamayishi isbotlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: mazkur natijalar «Surunkali jigar kasalligi bo‘lgan bemorlarda kataraktani rivojlanishi» (Respublika ihtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi ekspertlik kengashi tomonidan tasdiqlandi, m-r/3-son, 21.02.2024 y ) va «Surunkali jigar kasalligi bo‘lgan bemorlarda oftal`mojarrohlikda uchraydigan asoratlar» (Respublika ihtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi ekspertlik kengashi tomonidan tasdiqlandi, m-r/4-son, 21.02.2024 y) nomlangan metodik tavsiyalar tarkibiga kiritilgan. Joriy etilishi: amaliy sog‘liqni saqlash tizimiga, shu jumladan, Respublika ihtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qoraqalpog‘iston respublikasi Nukus filiali (buyruq № 1/12 sonli, 26.01.2024 y.) va Respublika ihtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Termiz filiali (buyruq № 8/1 T sonli, 22.02.2024 y.) amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: Surunkali virusli gepatitlarda gipokoagulyasiya xolatini K vitamin saqlovchi dori vositalarni qo‘llash orqali oftalmojarrohlikdagi qon ketish bilan bog‘liq asoratlar hajmi kamaydi va bemorlarning reabilitatsiya davri qisqardi. Iqtisodiy samaradorligi: vitreoretinal jarrohlik o‘tkazilgan surunkali gepatit S bemorlarga K vitamin saqlovchi dori vositalarni qo‘llash orqali oftalmojarrohlikdagi qon ketish bilan bog‘liq asoratlar hajmi kamaydi va qayta jarrohlik o‘tkazishga bo‘lgan ehtiyojni va unga sarflanadigan mablag‘ni 86%ga kamaytirishga erishildi. Hulosa: mazkur dori vositasini surunkali virusli gepatitlarda qo‘llash orqali oftalmojarrohlikdagi qon ketish bilan bog‘liq asoratlar hajmi kamaydi va bemorlar reabilitatsiya davri qisqardi.
