Djalalova Sayyora Mirxaydarovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “O‘zbekistondagi nolingvistik oliy o‘quv yurtlari talabalarida rus tili bo‘yicha lingvistik kompetensiyani takomillashtirishning tayanch texnologiyasi)”, 13.00.02 – Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (rus tili).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022.1.PhD/Ped3104.
Ilmiy rahbar: Isamova Pakiza Shamsievna, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti, PhD.03/07.06.2024.Ped.27.02.
Rasmiy opponentlar: Abdullaeva Rozanna Mirzatullaevna, pedagogika fanlari doktori (DSc), dotsent; Alimsaidova Sayyora Amideevna, pedagogika fanlari doktori (DSc), dotsent.
Yetakchi tashkilot: Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi O‘zbekistondagi nolingvistik oliy o‘quv yurtlari talabalari o‘rtasida rus tilida lingvistik kompetensiyani takomillashtirishning tayanch texnologiyasini ilmiy asoslash va ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
O‘zbekistondagi nolingvistik oliy o‘quv yurtlari talabalariga rus tilini chet tili sifatida o‘qitish uchun moʼljallangan lingvistik oʼquv materialining freym-sxemasi va sxematik-ramziy modellaridan foydalanish, vizual ma’lumotni taqdim etish usullari, lingvistik kompetensiyani takomillashtirishda tayanch texnologiyasini qo‘llashning ilmiy-uslubiy asoslari va psixologik-pedagogik jihatlariga ko‘ra rus tilidan tayanch konspektlar ishlab chiqilgan;
O‘zbekistondagi nolingvistik oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun rus tilini chet tili sifatida o‘qitish bo‘yicha tayanch konspektlar va sxemalar tizimi metaplan va konspekt-sxemalarni tuzish tamoyillarini asoslash orqali eslab qolinishi kerak bo‘lgan matnli ma’lumotlarning qisqartirilishi va uning vizual tasvirlar bilan o‘zaro bog‘liqligini nazarda tutuvchi toifalangan bilimlarning konseptuallashtirilgan bilimlarga transfomatsiya qilish imkoniyati muqobil usul sifatida taklif qilingan;
O‘zbekistondagi nolingvistik oliy o‘quv yurtlarida talabalarga rus tilini chet tili sifatida o‘qitish jarayonida nazariy materiallarni matnli shaklidan grafik tayanch signallari shaklida taqdim etilishi, hamda eslab qolish jarayonini faollashtirishga qaratilgan tayanch konspektlar majmuasini ishlab chiqish orqali lingnvistik kompetensiyaning lingvodidaktik ta’minoti takomillashtirilgan;
zamonaviy talaba yoshlarda tasvir va hissiyot uchun mas’ul bo‘lgan tafakkurning o‘ng miya yarim shari ustunligini hisobga olgan holda va lingvistik materialni grafik mos yozuvlar signallari shaklida taqdim etish orqali o‘qitish jarayonini axborot bilan rag‘batlantirishga qaratilgan rus tilini chet tili sifatida o‘qitishda ko‘rgazmalilik tamoyiliga asoslangan lingvistik kompetensiyani takomillashtiruvchi etti bosqichdan iborat algoritm ishlab chiqilgan;
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi O‘zbekistondagi nolingvistik oliy o‘quv yurtlari talabalarida rus tili bo‘yicha lingvistik kompetensiyani takomillashtirishning tayanch texnologiyasi bo‘yicha olib borilgan ilmiy-tadqiqot natijalari asosida:
O‘zbekistondagi nolingvistik oliy o‘quv yurtlari talabalariga rus tilini chet tili sifatida o‘qitish uchun mo‘ljallangan lingvistik o‘quv materialining freym-sxemasi va semantik belgi modeli, shuningdek, grafik tasvir tarkibini tuzishning asosiy qoidalarini hisobga olgan holda taqdim etish usullari takomillashtirilganiga oid ilmiy-nazariy xulosalardan “Rus tili” o‘quv qo‘llanmasining mazmunini boyitishda foydalanilgan (Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining 2020-yil 6-oktyabrdagi 522-son buyrug‘iga asosan berilgan 522-143 raqamli nashr ruxsatnomasi). Natijada takliflar va tavsiyalar o‘quv qo‘llanmani nazariy jihatdan takomillashtirishga samarali manba bo‘lib xizmat qilgan;
O‘zbekistondagi nolingvistik oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun rus tilini chet tili sifatida o‘qitish bo‘yicha tayanch konspektlar va sxemalar tizimi metaplan va konspekt-sxemani tuzish tamoyillariga asoslangan holda eslab qolinishi kerak bo‘lgan ma’lumotlarning siqiqligi va uning vizual tasvirlar bilan o‘zaro bog‘liqligini nazarda tutuvchi toifalangan bilimlarning konseptuallashtirilgan transformatsiyasi ishlab chiqilgan xususidagi mulohazalardan “Sohaga oid rus tili” o‘quv qo‘llanmasini yaratishda foydalanilgan (Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2023-yil 27-martdagi 68-son buyrug‘iga asosan berilgan 68-403 raqamli nashr ruxsatnomasi). Natijada o‘quv qo‘llanma talabalarning lingvistik kompetensiyasini rivojlantirish samaradorligini oshirishga xizmat qilgan;
O‘zbekistondagi nolingvistik oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun qisqalik, tuzilmaviylik, avtonomlik, engilllik, metaplan, qiziqarlilik va ajablanish (paradoksallik) tamoyillariga tayangan holda o‘quv adabiyotlarini yaratish bo‘yicha ilmiy xulosalar va takliflar “Rus tili” (fan bo‘yicha tayanch konspektlar) o‘quv qo‘llanmasining mazmuniga kiritilgan (Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2024-yil 11-noyabrdagi 429-son buyrug‘i asosida berilgan 460997 raqamli nashr ruxsatnomasi). Natijada nolingvistik oliy o‘quv yurtlari talabalariga zamonaviy yondashuvlar asosida rus tilini o‘rgatishga imkoniyat yuzaga kelgan;
zamonaviy talaba yoshlarda tasvir va hissiyot uchun mas’ul bo‘lgan tafakkurining o‘ng miya yarim shari ustunligini hisobga olgan holda va lingvistik materialni grafik mos yozuvlar signallari shaklida taqdim etish orqali lingvistik kompetensiyani takomillashtirish jarayonini axborot bilan rag‘batlantirishga qaratilgan rus tilini chet tili sifatida o‘qitish darslari bo‘yicha nolingvistik oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun tayanch konspektlarini qo‘llash algoritmini ishlab chiqish haqidagi ma’lumotlardan Samarqand davlat chet tillar institutida bajarilgan I-204-4-5 “Ingliz tili mutaxassislik predmetlaridan axborot-kommunikatsion texnologiyalari asosida virtual resurslar yaratish va o‘quv jarayoniga joriy etish” nomli innovatsion loyihada foydalanilgan (Samarqand davlat chet tillar institutining 2024-yil18-oktyabrdagi 2239/02-son ma’lumotnomasi). Natijada loyiha doirasida yaratilgan o‘quv adabiyotlarining mazmun-mohiyati boyitilgan.
