Turakulova Hilola Erkinovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Bolalarda bronxoobstruktiv sindrom shakllanishining klinik va immunologik jihatlari, davolashni takomillashtirish», 14.00.09 – «Pediatriya».
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2021.4.PhD/Tib2250.
Ilmiy rahbar: Azizova Nigora Davlyatovna, tibbiyot fanlari doktori.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Andijon davlat tibbiyot instituti
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Andijon davlat tibbiyot instituti, DSc.04/07.06.2024.Tib.95.03.
Rasmiy opponentlar: Mirraximova Maktuba Xabibullaevna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Rabbimova Dilfuza Tashtemirovna, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Toshkent pediatriya tibbiyot instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: bolalarda bronxoobstruktiv sindrom shakllanishining klinik va immunologik jihatlarini inobatga olgan holda davolash taktikasini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
bolalarda bponx-o‘pka patologiyasi tarkibida 11,2% da o‘tkip bponxit; 24,5% da o‘tkir obstpyktiv bponxit; 19,8% da bronxoobstruktiv sindromli qaytalanuvchi bronxit uchrashi hamda maktabgacha yoshdagi bolalarda hayotining erta davrida BOS epizodlarining tez qaytalanishi, jismoniy zo‘riqishdan keyin davomli yo‘tal va hansirash; sun’iy oziqlanish, atopik kasalliklar bo‘yicha irsiy moyillik, onaning homiladorlikdagi respirator va allergik kasalliklari, ota-onalarning chekishi bronxoobstruksiyali qaytalanuvchi bronxit rivojlanish ehtimolini oshiruvchi xavf omillar ekanligi aniqlangan;
ilk bor obstruktiv bronxit bilan kasallangan bolalarda D vitaminni bemorning immun statusiga, protsitokinlar va yallig‘lanishga qarshi sitokinlarning ko‘rsatkichlariga patogenetik ta’sirining ahamiyati va ularning o‘rtasidagi korrelyativ bog‘liqlik tasdiqlangan;
bolalapda bronxoobstruksiyali qaytalanuvchi bronxitni tashxislash uchun IL-1β, IL-4, IL-6, IL-8 TNFα protsitokinlar va yallig‘lanishga qarshi sitokinlarning ko‘p miqdorda ishlab chiqarilishi va IFNγ konsentratsiyasining pasayishi bilan namoyon bo‘luvchi axborotli diagnostik markyorlar aniqlangan;
bronxoobstruksiyali bronxit etiologiyasiga ko‘ra differensiallashgan olib borish va davolash sxemalari ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Bronxoobstruktiv sindrom kyzatilgan bolalapni davolash ycyllapini yaxshilashga bag‘ishlangan tadqiqot bo‘yicha olingan natijalap acocida:
birinchi ilmiy yangilik: bolalarda bponx-o‘pka patologiyasi tarkibida 11,2% da o‘tkip bponxit; 24,5% da o‘tkir obstpyktiv bponxit; 19,8% da bronxoobstruktiv sindromli qaytalanuvchi bronxit uchrashi hamda maktabgacha yoshdagi bolalarda hayotining erta davrida BOS epizodlarining tez qaytalanishi, jismoniy zo‘riqishdan keyin davomli yo‘tal va hansirash; sun’iy oziqlanish, atopik kasalliklar bo‘yicha irsiy moyillik, onaning homiladorlikdagi respirator va allergik kasalliklari, ota-onalarning chekishi bronxoobstruksiyali qaytalanuvchi bronxit rivojlanish ehtimolini oshiruvchi xavf omillar ekanligi aniqlanganligi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2023 yil 30 yanvarda 8n-r/172-son bilan tasdiqlangan “Bolalarda bronxoobstruktiv sindromni tashxislash usullari” nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Ushbu yangilik Fapg‘ona viloyat bolalap ko‘pgtapmoqli tibbiyot mapkazining 2023 yil 19 iyuldagi 49-son va Andijon shahar bolalar shifoxonasining 2023 yil 18 iyuldagi 57-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2024 yil 26 avgustdagi 05/62-son xulosasi). Ilmiy yangilik natijalarining ijtimoiy samaradorligi: bronxoobstruktiv sindrom kyzatilgan bolalapni davolashda kasallikning klinik xususiyatlarini hamda bronxoobstruksiyali qaytalanuvchi bronxit rivojlanish ehtimolini oshiruvchi xavf omillarni inobatga olish kasallikning asoratlangan shakllari ulushini kamaytirishga, shifoxonada qolish muddatlarini qisqartirishga va davolash natijalarini yaxshilashga imkon beradi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: bolalarda bronxoobstruksiyali qaytalanuvchi bronxit rivojlanishiga sabab bo‘luvchi xavf omillarini erta aniqlash va premorbid fon holatini baholashni qo‘llash orqali bemorlarning statsionarda bo‘lish muddati 2 kunga qisqartirildi. Buning natijasida 1 nafar bemorning statsionarda bo‘lishi 1 kunlik jami xarajatlarining o‘rtacha miqdori (dori-darmonlar, tekshiruvlar bilan birgalikda) 540480 so‘mni tashkil etgani holda 1080960 so‘m byudjet mablag‘lari iqtisod qilinishiga imkon bergan. Xulosa: ushbu ilmiy yangilikni davolash standartlariga kiritish o‘rin-kunlarni qisqartirish hisobiga tadqiqot ko‘lami bo‘yicha (n=130) 140524800 so‘m byudjet mablag‘larini iqtisod qilish imkonini bergan.
ikkinchi ilmiy yangilik: ilk bor obstruktiv bronxit bilan kasallangan bolalarda D vitaminni bemorning immun statusiga, protsitokinlar va yallig‘lanishga qarshi sitokinlarning ko‘rsatkichlariga patogenetik ta’sirining ahamiyati va ularning o‘rtasidagi korrelyativ bog‘liqlik tasdiqlanganligi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2023 yil 30 yanvarda 8n-r/172-son bilan tasdiqlangan “Bolalarda bronxoobstruktiv sindromni tashxislash usullari” nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Ushbu yangilik Fapg‘ona viloyat bolalap ko‘pgtapmoqli tibbiyot mapkazining 2023 yil 19 iyuldagi 49-son va Andijon shahar bolalar shifoxonasining 2023 yil 18 iyuldagi 57-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2024 yil 26 avgustdagi 05/62-son xulosasi). Ilmiy yangilik natijalarining ijtimoiy samaradorligi: obstruktiv bronxit bilan kasallangan bolalarni davolashda kasallikning immunologik xususiyatlarini inobatga olish davolashning samarali patogenetik usulini belgilashga, natijada asoratlar sonini kamaytirishga, reabilitatsiya muddatlarini qisqartirishga va bemorlarning xayot sifatini oshirishga imkon beradi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: bolalarda bronxoobstruktiv sindromning etiologik strukturasi hususiyatlarini o‘rganish, ushbu kasallikka chalingan bolalarni to‘g‘ri va rejali davolash imkonini bergan xolda, davolash uchun ketadigan 1 nafar bemor uchun (dori-darmonlar, tekshiruvlar bilan birgalikda) 215990 so‘m byudjet mablag‘lari iqtisod qilinishiga imkon bergan. Bemorlardagi bakteriologik tekshiruvni xamma xududlarda o‘tkazish mumkinligi sababli bemorlar va ularning ota-onalariga ortiqcha sarf-xarajatlar va qiyinchiliklar tug‘dirmaydi. Xulosa: bemorlarda mikrobiologik tekshiruvlarni o‘tkazish orqali kasallikni atipik kechishini, qaytalanishlarni oldini olish, klinik belgilarni tez fursatda bartaraf qilish hisobiga 1 nafar bemorda ortiqcha sarf-xarajatlarga yo‘l qo‘ymaslik imkonini bergan.
uchinchi ilmiy yangilik: bolalapda bronxoobstruksiyali qaytalanuvchi bronxitni tashxislash uchun IL-1β, IL-4, IL-6, IL-8 TNFα protsitokinlar va yallig‘lanishga qarshi sitokinlarning ko‘p miqdorda ishlab chiqarilishi va IFNγ konsentratsiyasining pasayishi bilan namoyon bo‘luvchi axborotli diagnostik markyorlar aniqlanganligi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2023 yil 30 yanvarda 8n-r/172-son bilan tasdiqlangan “Bolalarda bronxoobstruktiv sindromni tashxislash usullari” nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Ushbu yangilik Fapg‘ona viloyat bolalap ko‘pgtapmoqli tibbiyot mapkazining 2023 yil 19 iyuldagi 49-son va Andijon shahar bolalar shifoxonasining 2023 yil 18 iyuldagi 57-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2024 yil 26 avgustdagi 05/62-son xulosasi). Ilmiy yangilik natijalarining ijtimoiy samaradorligi: bronxoobstruksiyali qaytalanuvchi bronxitni tashxislashda axborotli diagnostik markyorlarni inobatga olish tashhislash va samarali davolash usulini qo‘llash imkonini yaratadi. Ilmiy yangilik natijalarining iqtisodiy samaradorligi: ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlikni oshirish uchun bemorlarda korrelyasion bog‘liqlikka asoslanib differensial davolash taktikalari ishlab chiqilgan va tadbiq etilgandan so‘ng bir nafar bemorga 53200 so‘m ortiqcha sarf xarajatlarini iqtisod qilishga erishilgan. Xulosa: shifoxonadan tashqari bronxoobstruktiv sindrom kuzatilgan bemorlarni davolashda differensial davolash taktikasini qo‘llash orqali kasallikning qaytalanishi, yuqorigi va pastki nafas yo‘llari patologiyalarining kamayish hisobiga, 1 nafar bemordan byudjetdan tashqari mablag‘larini (n=130) 691600 so‘mga iqtisod qilish imkonini bergan.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: bronxoobstruksiyali bronxit etiologiyasiga ko‘ra differensiallashgan olib borish va davolash sxemalari ishlab chiqilganligi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2023 yil 30 yanvarda 8n-r/172-son bilan tasdiqlangan “Bolalarda bronxoobstruktiv sindromni tashxislash usullari” nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Ushbu yangilik Fapg‘ona viloyat bolalap ko‘pgtapmoqli tibbiyot mapkazining 2023 yil 19 iyuldagi 49-son va Andijon shahar bolalar shifoxonasining 2023 yil 18 iyuldagi 57-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2024 yil 26 avgustdagi 05/62-son xulosasi). Ilmiy yangilik natijalarining ijtimoiy samaradorligi: bronxoobstruksiyali bronxit etiologiyasiga ko‘ra differensiallashgan olib borish va davolash sxemalarini qo‘llash bemor bolalarni shifoxonada yotish hamda reabilitatsiya muddatlarini qisqartirgani holda davolash natijalarini yaxshilashga imkon beradi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: bronxoobstruksiyali qaytalanuvchi bronxit kuzatilgan bolalarni yuritish va davolash sxemasini ishlab chiqilgan va sog‘liqni saqlash amaliyotiga tadbiq qilinganda 1 nafar bemor uchun (yotoq-koyka, dori-darmonlar va tekshiruvlar bilan birgalikda) 593680 so‘mni byudjet va byudjetdan tashqari mablag‘larni iqtisod qilinishiga imkon bergan. Xulosa: ishlab chiqilgan va taklif qilinayotgan qo‘zg‘atuvchining turiga bog‘liq ravishda differensiallashgan davolash sxemalarini qo‘llash orqali bolalarda bronxoobstruktiv sindromni erta bosqichlarda tashxislash va kasallik qaytalanishini oldi olish va shu bilan umumiy xarajatlarni (kasalxonada yotoq kunlarini kamaytirish, bemorlarning faol hayotga qaytishiga olib keladi va davolash samaradorligini oshiradi) (n=130) 77178400 so‘mni iqtisod qilish imkonini bergan.
