Adjeminova Elvina Rifatovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I.Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Frazeologizmlar va frazeologik nominatsiyalarning obrazliligini o‘rganish (Izuchenie obraznosti frazeologizmov i frazeologicheskix nominatsiy)”, 10.00.11-Til nazariyasi. Amaliy va kompyuter lingvistikasi.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022.4.PhD/Fil2991.
Ilmiy rahbar: Zokirov Muxtorali Turdalievich, filologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Farg‘ona davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Farg‘ona davlat universiteti, DSc.03/30.12.2019.Fil.05.02 raqamli ilmiy kengash asosidagi bir martalik Ilmiy kengash.
Rasmiy opponentlar: Sultonova Shoxista Muhammadjonovna, Alfraganus universiteti professori, filologiya fanlari doktori (DSc); Usmonjon Rahimov, Andijon davlat universiteti professori, filologiya fanlari nomzodi.
Yetakchi tashkilot: Qo‘qon davlat pedagogika instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II.Tadqiqotning maqsadi frazeologik birliklar va frazeologik nominasiyalarning funksional obrazlilik xususiyatlarini zamonaviy frazeologik stilistikaning rivojlanish tendensiyalari nuqtai nazaridan, shuningdek, ularning dunyoning lingvistik manzarasidagi milliy-madaniy o‘ziga xosliklarini o‘rganishdan iborat.
III.Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
frazeologik shakl va mazmunning o‘ziga xos xususiyatlari aniqlandi, shuningdek frazeologik birliklar va frazeologik nominatsiyalar tarkibidagi komponentlarning ierarxiyasi ochib berildi, frazeologik birliklarda tasvirning paydo bo‘lishining yangi mexanizmlari ochib berildi, tilning nominativ vositalari qanday transformasiylanishi va o‘zgarishini, frazeologizatsiya jarayonida yangi, bilvosita ma’nolarga ega bo‘lishi ko‘rsatilgan;
frazeologik birliklarning ilgari noma’lum shaklda - bilvosita (ikkilamchi) nominatsiyada paydo bo‘lishi asoslandi va frazeologik nominatsiyaning konseptual sohalarini belgilash uning tanlab olinganligini va olamning sodda tasvirida standartlar yoki belgilarni tanlashni ko‘rsatadi, obrazlilik kategoriyasi esa vaqt, miqdor va makon kategoriyasi frazeologik birliklarining katta zaxirasini birlashtirish vazifasini bajarishi asoslandi;
shaffof ichki shaklga ega bo‘lgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri frazeologizmlar va frazeologik nominatsiyalar majoziy motivatsiyaga ega bo‘lishi va makoniy-vaqtga bog‘liq munosabatlar doirasidagi cheklovlarga duch kelmasligi, vaqti-vaqti bilan o‘zgarishlarga moyilligi va frazeologik nominatsiyalar deb nomlanganligi, xunuk, aslida ular ichki shaklini yo‘qotganligi sababli majoziy asosni yo‘qotmasligi aniqlandi;
internet tili juda dinamik ekanligi, bu bizga Internet muhitida paydo bo‘lgan frazeologik birliklarning majoziy tarkibiy qismida yangi asoslarning paydo bo‘lish jarayonlarini kuzatishga imkon berishi, ular ixtisoslashgan terminologiyadan tashqariga chiqishi, ular umumiy tilga birlashishi, asl ma’nosini o‘zgartirishi va butunlay yangi stilistik xususiyatlarga ega bo‘lishi asoslandi.
IV.Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Dissertatsion tadqiqotning frazeologik shakl va mazmunning o‘ziga xosligi, frazeologizmlar va frazeologik nominasiyalar tuzilmasidagi komponentlar ierarxiyasi, frazeologik birliklarda obrazlilikning yangi paydo bo‘lish mexanizmlari, frazeologizatsiya jarayonida bilvosita ma’nolar haqidagi ilmiy natijalari O‘zbekiston davlat xoreografiya akademiyasida “O‘zbek milliy raqsi terminlarining qisqa o‘zbekcha-ruscha-inglizcha-fransuzcha lug‘ati”ni ishlab chiqishda qo‘llanildi (O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat va turizm vazirligining 2023-yil 14-iyundagi №1/04-57-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, keltirilgan frazeologizmlar va frazeologik nominasiyalar lug‘atni boyitdi va to‘ldirdi.
Shaffof ichki shaklga va obrazli motivatsiyaga ega frazeologizmlar va frazeologik nominasiyalar haqidagi ilmiy xulosalar tele- va radiodasturlar ssenariylarini yozishda qo‘llanildi. Tadqiqot davomida olingan asosiy ma’naviy-ma’rifiy va ilmiy tavsiyalar Farg‘ona viloyati teleradio kompaniyasining “Ochiq muloqot”, “Adabiy muhit” teleko‘rsatuvlari, “Adabiy muhit”, “Yoshlar vaqti” radiodasturlarida qo‘llanildi (Farg‘ona viloyati televidenie va radio kompaniyasining 2023-yil 30-oktyabrdagi №02.12/208-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, ushbu dasturlar ilmiy-ommabop yutuqlar va yangi axborot manbalari bilan boyitildi.
Dissertatsiya internet muhitida paydo bo‘lib, maxsus terminologiya doirasidan chiqib, umumfoydalaniladigan tilga integratsiyalangan va butunlay yangi stilistik xususiyatlarga ega bo‘lgan frazeologizmlarning obrazli tarkibidagi yangi asoslarning paydo bo‘lishi xususiyatlari bilan bog‘liq materiallari 2022-yil 20- iyundan 20-dekabrgacha Respublika tojik markazi tomonidan amalga oshirilgan va №1 davlat granti bilan qo‘llab-quvvatlangan “Do‘stlik — tinchlik garovi” loyihasida qo‘llanildi. Tadqiqot madaniy axborotning potensial tashuvchilarini aniqlash maqsadida olib borildi (Tojik madaniy markazining 2023-yil 8-sentyabrdagi №33-sonli ma’lumotnomasi). Natijada targ‘ibot ishlari uchun ma’ruza materiallarining ilmiy-nazariy va ilmiy-amaliy ahamiyati oshdi, shuningdek, yoshlar uchun turli seminar va tadbirlarni tashkil etishda foydalanildi.
