Vaxabova Nargiza Maksudovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar:
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Ishemik insult rivojlanishida patogenetik mexanizmlarini jins dimorfizmi va yoshga bog‘liq xususiyatlari, terapevtik yondashuvlarni optimallashtirish», 14.00.13-Nevrologiya.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022.2.DSc/Tib695.
Ilmiy rahbar: Raximbaeva Gul`nora Sattarovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent tibbiyot akademiyasi.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Toshkent tibbiyot akademiyasi, DSc.04/05.05.2023.Tib.30.04.
Rasmiy opponentlar: Raimova Malika Muxamedjanovna, tibbiyot fanlari doktori, dotsent; Mirjo‘raev Elbek Mirshavkatovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Sodiqova Gulchehra Kabulovna tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: S.J. Asfandiyor nomidagi Qozog‘iston milliy universiteti.
Dissertatsiyaning yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: o‘tkir ishemik insultning patogenetik mexanizmlarini jins va yosh xususiyatlari, gemostaz tizimi va ba’zi vitaminlarga ko‘ra baholash hamda davo-profilaktik chora-tadbirlarini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
bosh miya insul`tning o‘ta o‘tkir davrida og‘ir nevrologik nuqsonning rivojlanishi (chuqur falaj, miya to‘qimasida katta o‘choqli ishemiya va nekrozi) bemorlarning qon zardobida gomotsisteinning 16,59 mkmol/lgacha ortishi, trombomodulinning 70,0 mkg/lgacha va endotelin 1 miqdorining 9,2 pg/mlgacha yuqori bo‘lishi salbiy prognostik omil ekanligi isbotlangan;
bemorlarning yoshi va jinsiga bog‘liq holda IIning o‘ta o‘tkir davrida bevosita nevrologik tanqislikning rivojlanishi va og‘irlashishida lipid metabolizmi Lpa, LpPLA2, LDLR, LOX-1 ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi hamda gemodinamik stenoz mavjudligi, stabil plakchalarni yaralanish oqibatida nostabil holatga o‘tganligi va bilvosita intrakranial tromboemboliya shakllanganligi patogenetik mexanizmlari asosi ekanligi isbotlangan;
IIning o‘ta o‘tkir davrdagi bemorlarning yoshi va jinsiga bog‘liq ravishda kasallikning nevrologik tanqisligi va IIni rivojlanishida V6, V9 i V12 vitaminlari darajasining ishtiroki, shuningdek V6 (15,1 ng/ml dan past), V9 (3,5 ng/ml dan past), V12 (140,0 pg/ml dan past) vitaminlari miqdorining prognozlovchi ahamiyatga ega bo‘lganligi isbotlangan;
eksperimental ateroskeleroz modelida II rivojlanmasdan oldin vazokonstriksiya oqibatida bosh miya to‘qimasidagi ishemiya natijasi bilan mos kelishi, dastlab miya ichi arteriyalari devorida dissirkulyasion, o‘choqli va dezorganizatsion o‘zgarishlar kuzatilishi, so‘ngra arterial devorlarda tolali tuzilmalarning qayta tashkil etilishi va bazal membranalarni mukoidli hamda fibrinoidli bo‘kishi kuzatilishi oqibatida aterosklerotik patomorfologik o‘zgarishlarning bosqichlari isbotlangan;
tromboembolik asoratlarni oldini olish takomillashtirilgan, ya’ni endoteliy disfunksiyasini bartaraf qilish hamda gipolipoproteinemiyani me’yorlashtirish davo choralarni buyurish orqali takroriy insul`tlarning rivojlanishini 4,8% va 2,2%ga pasaytirishga olib kelishi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi: Ishemik insul`t rivojlanishida patogenetik mexanizmlarini jins dimorfizmi va yoshga bog‘liq xususiyatlari, terapevtik yondashuvlarni optimallashtirish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik: bosh miya insul`tning o‘ta o‘tkir davrida og‘ir nevrologik nuqsonning rivojlanishi (chuqur falaj, miya to‘qimasida katta o‘choqli ishemiya va nekrozi) bemorlarning qon zardobida gomotsesteinning 16,59 mkmol/lgacha ortishi, trombomodulinning 70,0 mkg/lgacha va endotelinning 1 darajasining 9,2 pg/mlgacha yuqori bo‘lishi salbiy prognostik omil ekanligi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligining ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 29 yanvar 01-24/237-t-son bilan tasdiqlangan «Ishemik insultli bemorlar uchun terapiyani optimallashtirish usuli» va 2024 yil 25 martda 03-24/2879-t-son bilan tasdiqlangan «O‘tkir davrda ishemik insul`tli bemorlardagi nevrologik etishmovchilik oqibatlarini prognozlash usullari» nomli uslubiy tavsifnomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur takliflar Respublika xirurgik angionevrologiya ixtisoslashtirilgan markazi bo‘yicha 13.02.2024 yildagi 18-son, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy amaliy markazi bo‘yicha 03.03.2024 yildagi 90-son, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy amaliy markazining Jizzax viloyati filiali bo‘yicha 30.03.2024 yildagi 46-son hamda Sirdaryo viloyati filiali bo‘yicha 04.04.2024 yildagi 67-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 13 noyabrdagi 8-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: ishemik insultda ishlab chiqilgan prognoz hamda zichligi past lipoprotein reseptorlari miqdorini o‘zgarishini hisobga olgan holda davolash bemorlarni statsionar sharoitida davolanish vaqtini kamayishiga olib keladi. Iqtisodiy samaradorligi: mazkur kasallikni davolash uchun sarflanadigan 1998330 so‘m byudjet mablag‘lari ishemik insultda zichligi past lipoproteidlar miqdorini o‘zgarishini hisobga olgan holda o‘z vaqtida tashxislash va davolashni tatbiq etish insult asoratlarni bartaraf etish va statsionarda davolanish vaqtini 3,9 kunga qisqarishi natijasida iqtisod qilinadi;
ikkinchi ilmiy yangilik: bemorlarning yoshi va jinsiga bog‘liq IIning o‘ta o‘tkir davrida bevosita nevrologik tanqislikning rivojlanishi va og‘irlashishida lipid metabolizmi Lpa, LpPLA2, LDLR, LOX-1 ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi hamda gemodinamik stenoz mavjudligi, stabil plakchalarini yaralanish oqibatida nostabil holatga o‘tganligi va bilvosita tromboemboliya shakllanganligi patogenetik mexanizmlari asosi ekanligi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligining ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 29 yanvar 01-24/237-t-son bilan tasdiqlangan «Ishemik insultli bemorlar uchun terapiyani optimallashtirish usuli» va 2024 yil 25 martda 03-24/2879-t-son bilan tasdiqlangan «O‘tkir davrda ishemik insul`tli bemorlardagi nevrologik etishmovchilik oqibatlarini prognozlash usullari» nomli uslubiy tavsifnomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur takliflar Respublika xirurgik angionevrologiya ixtisoslashtirilgan markazi bo‘yicha 13.02.2024 yildagi 18-son, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy amaliy markazi bo‘yicha 03.03.2024 yildagi 90-son, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy amaliy markazining Jizzax viloyati filiali bo‘yicha 30.03.2024 yildagi 46-son hamda Sirdaryo viloyati filiali bo‘yicha 04.04.2024 yildagi 67-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 13 noyabrdagi 8-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: ishemik insultda ishlab chiqilgan prognoz hamda zichligi past lipoprotein reseptorlari miqdorini o‘zgarishini hisobga olgan holda davolash bemorlarni statsionar sharoitida davolanish vaqtini kamayishiga olib keladi. Iqtisodiy samaradorligi: mazkur kasallikni davolash uchun sarflanadigan 1998330 so‘m byudjet mablag‘lari ishemik insultda zichligi past lipoproteidlar miqdorini o‘zgarishini hisobga olgan holda o‘z vaqtida tashxislash va davolashni tatbiq etish insult asoratlarni bartaraf etish va statsionarda davolanish vaqtini 3,9 kunga qisqarishi natijasida iqtisod qilinadi;
uchinchi ilmiy yangilik: o‘ta o‘tkir davrdagi IIda bemorlarning yoshi va jinsiga bog‘liq nevrologik tanqisligi va IIni rivojlanishida V6, V9 va V12 vitaminlari darajasining ishtiroki, shuningdek V6 (15,1 ng/ml dan past), V9 (3,5 ng/ml dan past), V12 (140,0 pg/ml dan past) vitaminlari miqdorining prognozlovchi ahamiyatga ega bo‘lganligi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligining ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 29 yanvar 01-24/237-t-son bilan tasdiqlangan «Ishemik insultli bemorlar uchun terapiyani optimallashtirish usuli» va 2024 yil 25 martda 03-24/2879-t-son bilan tasdiqlangan «O‘tkir davrda ishemik insul`tli bemorlardagi nevrologik etishmovchilik oqibatlarini prognozlash usullari» nomli uslubiy tavsifnomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur takliflar Respublika xirurgik angionevrologiya ixtisoslashtirilgan markazi bo‘yicha 13.02.2024 yildagi 18-son, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy amaliy markazi bo‘yicha 03.03.2024 yildagi 90-son, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy amaliy markazining Jizzax viloyati filiali bo‘yicha 30.03.2024 yildagi 46-son hamda Sirdaryo viloyati filiali bo‘yicha 04.04.2024 yildagi 67-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 13 noyabrdagi 8-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: ishemik insultda ishlab chiqilgan prognoz hamda zichligi past lipoprotein reseptorlari miqdorini o‘zgarishini hisobga olgan holda davolash bemorlarni statsionar sharoitida davolanish vaqtini kamayishiga olib keladi. Iqtisodiy samaradorligi: mazkur kasallikni davolash uchun sarflanadigan 1998330 so‘m byudjet mablag‘lari ishemik insultda zichligi past lipoproteidlar miqdorini o‘zgarishini hisobga olgan holda o‘z vaqtida tashxislash va davolashni tatbiq etish insult asoratlarni bartaraf etish va statsionarda davolanish vaqtini 3,9 kunga qisqarishi natijasida iqtisod qilinadi;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: eksperimental ateroskleroz modelida II rivojlanmasdan oldin vazokonstrikatsiya oqibatida bosh miya to‘qimasidagi ishemiya natijasi bilan mos kelishi, dastlab miya ichi arteriyalari devorida dissirkulyasion, o‘choqli va dezorganizatsion o‘zgarishlar kuzatilishi, so‘ngra arterial devorlarda tolali tuzilmalarning qayta tashkil etilishi va bazal membranalarni mukoidli hamda fibrinoidli bo‘kishi kuzatilishi oqibatida aterosklerotik patomorfologik o‘zgarishlarning bosqichlari isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligining ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 29 yanvar 01-24/237-t-son bilan tasdiqlangan «Ishemik insultli bemorlar uchun terapiyani optimallashtirish usuli» va 2024 yil 25 martda 03-24/2879-t-son bilan tasdiqlangan «O‘tkir davrda ishemik insul`tli bemorlardagi nevrologik etishmovchilik oqibatlarini prognozlash usullari» nomli uslubiy tavsifnomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur takliflar Respublika xirurgik angionevrologiya ixtisoslashtirilgan markazi bo‘yicha 13.02.2024 yildagi 18-son, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy amaliy markazi bo‘yicha 03.03.2024 yildagi 90-son, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy amaliy markazining Jizzax viloyati filiali bo‘yicha 30.03.2024 yildagi 46-son hamda Sirdaryo viloyati filiali bo‘yicha 04.04.2024 yildagi 67-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 13 noyabrdagi 8-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: ishemik insultda ishlab chiqilgan prognoz hamda zichligi past lipoprotein reseptorlari miqdorini o‘zgarishini hisobga olgan holda davolash bemorlarni statsionar sharoitida davolanish vaqtini kamayishiga olib keladi. Iqtisodiy samaradorligi: mazkur kasallikni davolash uchun sarflanadigan 1998330 so‘m byudjet mablag‘lari ishemik insultda zichligi past lipoproteidlar miqdorini o‘zgarishini hisobga olgan holda o‘z vaqtida tashxislash va davolashni tatbiq etish insult asoratlarni bartaraf etish va statsionarda davolanish vaqtini 3,9 kunga qisqarishi natijasida iqtisod qilinadi;
beshinchi ilmiy yangilik: tromboembolik asoratlarni oldini olish takomillashtirilgan, ya’ni endoteliy disfunksiyasini barotaraf qilish hamda giperlipoproteinemiyani me’yorlashtirish davo choralarni buyurish orqali takroriy insul`tlarning rivojlanishining 4,8% va 2,2%ga pasaytirishga olib kelishi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligining ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 29 yanvar 01-24/237-t-son bilan tasdiqlangan «Ishemik insultli bemorlar uchun terapiyani optimallashtirish usuli» va 2024 yil 25 martda 03-24/2879-t-son bilan tasdiqlangan «O‘tkir davrda ishemik insul`tli bemorlardagi nevrologik etishmovchilik oqibatlarini prognozlash usullari» nomli uslubiy tavsifnomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur takliflar Respublika xirurgik angionevrologiya ixtisoslashtirilgan markazi bo‘yicha 13.02.2024 yildagi 18-son, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy amaliy markazi bo‘yicha 03.03.2024 yildagi 90-son, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy amaliy markazining Jizzax viloyati filiali bo‘yicha 30.03.2024 yildagi 46-son hamda Sirdaryo viloyati filiali bo‘yicha 04.04.2024 yildagi 67-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 13 noyabrdagi 8-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: ishemik insultda ishlab chiqilgan prognoz hamda zichligi past lipoprotein reseptorlari miqdorini o‘zgarishini hisobga olgan holda davolash bemorlarni statsionar sharoitida davolanish vaqtini kamayishiga olib keladi. Iqtisodiy samaradorligi: mazkur kasallikni davolash uchun sarflanadigan 1998330 so‘m byudjet mablag‘lari ishemik insultda zichligi past lipoproteidlar miqdorini o‘zgarishini hisobga olgan holda o‘z vaqtida tashxislash va davolashni tatbiq etish insult asoratlarni bartaraf etish va statsionarda davolanish vaqtini 3,9 kunga qisqarishi natijasida iqtisod qilinadi.
