Axmedova Matlubaxon Muxammadjonovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi: “Bolalarda respirator allergozlarning klinik-patogenetik xususiyatlari va ularning immunoreabilitatsiyasi”, 14.00.36 – Allergologiya va immunologiya.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: V 2022.4 DSc/Tib 778.
Ilmiy maslahatchi: Yuldashev Ilxom Ruzievich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa (muassasalar nomi): Farg‘ona jamoat salomatligi  tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Immunologiya va inson genomikasi instituti, DSc.02/30.12.2019.Tib.50.01.
Rasmiy opponentlar: Suyarov Akrom Amirqulovich, tibbiyot fanlari doktori, Nuraliev Nekkadam Abdullaevich, tibbiyot fanlari doktori, professor, Shamsiev Furkat Muxitdinovich tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Yagollon tibbiyot universiteti (Pol`sha).
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga moliq.
II. Tadqiqotning maqsadi: bolalarda respirator allergozlarning klinik-patogenetik xususiyatlarini o‘rganish asosida ular immunologik reabilitatsiyasi samaradorligini aniqlash va baholashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor Farg‘ona vodiysida respirator allergozlarga bolalarda monosensibilizatsiya holati uy changiga  47,8%, o‘simlik changiga 21,7%, ovqat allergenlari 17,4% va epidermal allergenlar sensibilizatsiyasi jinsga bog‘liq bo‘lib, o‘g‘il bolalarda qizlarga nisbatan uy changiga sensibilizatsiya 1,7 marta, o‘simlik changiga 1,5 marta yuqori ekanligi isbotlangan;
respirator allergozlar kuzatilgan bemor bolalar qon zardobida yallig‘lanish oldi va yallig‘lanishga qarshi sitokinlar - IL-1β, IL-4, IFN-γ va TNF-α larning nomutanosibligining diagnostik va prognostik ahamiyati, shuningdek, allergik kasalliklar uchun yangi klinik patogenetik o‘rni aniqlangan;
allergen spesefik immunoterapiya kompleksiga polioksidoniy preparatining ma’lum tanlangan miqdorini qo‘shish bolalarda tashhislangan respirator allergozlarlarida yuqori darajadagi ishonchli immunostimulyator ekanligi aniqlangan;
bolalar orasida bronxial astmaning o‘rtacha og‘ir va og‘ir kechishida kompleks immunoreabilitatsiya (polioksidoniy, buyrak usti bezi sohasiga induktotermiya)ning bazisli davoga nisbatan yuqori samarasi hamda kasallik etiologiyasida xududuiy o‘simliklar allergenlari: chinor, aylantus, sho‘ra, momoqaymoq va boshqalar muhim o‘rin tutishi isbotlangan;
ilk bor bolalarda bronxial astmaning allergik rinosinusitlar bilan uyg‘unlashgan shaklida noananaviy dovalash usullari lazeropunktura (ignarefleksoterapiya) ning klinik-immunologik, laborator funksional` samaradorligi isbotlanib, an’anaviy davoga nisbatan yuqori samarasi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Bolalarda respirator allergozlarning klinik-patogenetik xususiyatlarini o‘rganish asosida ular immunologik reabilitasiyasi samaradorligini aniqlash va baholash bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor Farg‘ona viloyatida bolalar orasida respirator allergozlar etiologiyasida uy changi 46,1%, o‘simlik changi 21,7%, ovqat allergenlari 17,4% va epidermal allergenlar 13,0% gacha ekanligi, shuningdek ularning kasallik kechishidagi salbiy ta’siri darajasi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2019 yil 4 aprelda 8n-r/110,111-son bilan tasdiqlangan «Atopik bronxial astmaning allergik rinosinusitlar bilan uyg‘unlashgan shaklida lazeropunktura samaradorligini baholash» va «Bronxial astmani allergik rinosinusitlar bilan uyg‘unlashgan shakllarida spesifik immunoterapiyada polioksidoniyni qo‘llanilishi» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur takliflar Farg‘ona viloyati bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 15.03.2019 yildagi 5/1-son hamda Marg‘ilon shahar bolalar shifoxonasi bo‘yicha 15.03.2019 yildagi 3/1-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 25 sentyabrdagi 06/16-son xulosasiga ko‘ra ilmiy natijadarni tibbiy, iqtisodiy samaradorligi bayon qilingan). Ijtimoiy samaradorligi: respirator allergozlardan davolash reabilitatsiya algoritmini qo‘llanilishi, allergik sinamalarni vaqtida o‘tkazish hisobiga bemorlar hayot sifatini yaxshilanishi, hujayra va gumoral immun tizimi ko‘rsatkichlarini me’yorga keltirish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: bolalarda respirator allergozlarda spesifik va nospesifik tashxislash usullarini qo‘llash bemor bolalarni shifoxonada davolanish davomiyligini 14 kundan 7 kunga qisqarishi xisobiga har bir bemorga nisbatan iqtisodiy samaradorlik 550000 so‘mni tashkil etdi;
ikkinchi  ilmiy yangilik: respirator allergozlar kuzatilgan bemor bolalar qon zardobida yallig‘lanishni qo‘llovchi va unga qarshi sitokinlar - IL-1β, IL-4, IFN-γ va TNF-α larning nomutanosibligining diagnostik va prognostik ahamiyati, shuningdek, allergik kasalliklar uchun yangi klinik patogenetik o‘rni aniqlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2019 yil 4 aprelda 8n-r/110,111-son bilan tasdiqlangan «Atopik bronxial astmaning allergik rinosinusitlar bilan uyg‘unlashgan shaklida lazeropunktura samaradorligini baholash» va «Bronxial astmani allergik rinosinusitlar bilan uyg‘unlashgan shakllarida spesifik immunoterapiyada polioksidoniyni qo‘llanilishi» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur takliflar Farg‘ona viloyati bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 15.03.2019 yildagi 5/1-son hamda Marg‘ilon shahar bolalar shifoxonasi bo‘yicha 15.03.2019 yildagi 3/1-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 25 sentyabrdagi 06/16-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: respirator allergozlarda davolash reabilitatsiya algoritmini qo‘llanilishi hisobiga bemorlar hayot sifatini yaxshilash, hujayra va gumoral immun tizimi ko‘rsatkichlarini me’yorga keltirish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: mazkur kasallikni statsionar sharoitida davolash davomiyligini 14 kundan 7 kunga qisqarishi xisobiga bir nafar bemorga nisbatan hisobiga 220000 so‘mni tashkil etdi;
uchinchi ilmiy yangilik: allergen spesefik immunoterapiya kompleksiga polioksidoniy preparatining ma’lum tanlangan dozirovkasini qo‘shish bolalarda tashhislangan respirator allergozlarlarida yuqori darajadagi ishonchli ta’sirga ega ekanligi aniqlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2019 yil 4 aprelda 8n-r/110,111-son bilan tasdiqlangan «Atopik bronxial astmaning allergik rinosinusitlar bilan uyg‘unlashgan shaklida lazeropunktura samaradorligini baholash» va «Bronxial astmani allergik rinosinusitlar bilan uyg‘unlashgan shakllarida spesifik immunoterapiyada polioksidoniyni qo‘llanilishi» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur takliflar Farg‘ona viloyati bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 15.03.2019 yildagi 5/1-son hamda Marg‘ilon shahar bolalar shifoxonasi bo‘yicha 15.03.2019 yildagi 3/1-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 25 sentyabrdagi 06/16-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: polioksidoni ishtirokida o‘tkazilgan ASIT bemor bolalar hayot sifatini yaxshilanishi va rnmissiya davrini uzayishiga olib kelgan. Iqtisodiy samaradorligi: bemor bolalarga o‘tkazilgan kompleks ASIT davolanish davomiyligini 14 kundan 7 kunga qisqarishi xisobiga har bir bemorga nisbatan istisodiy samaradorlik 385800 so‘mni tashkil etgan;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: bronxial astmaning allergik rinosinusitlar bilan uyg‘unlashgan shakllarida immun tizimidagi o‘zgarishlar darajasi ushbu bemor bolalarni davolash va immunoreabilitasiya taktikasini belgilashda asosiy o‘rin tutishi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2019 yil 4 aprelda 8n-r/110,111-son bilan tasdiqlangan «Atopik bronxial astmaning allergik rinosinusitlar bilan uyg‘unlashgan shaklida lazeropunktura samaradorligini baholash» va «Bronxial astmani allergik rinosinusitlar bilan uyg‘unlashgan shakllarida spesifik immunoterapiyada polioksidoniyni qo‘llanilishi» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur takliflar Farg‘ona viloyati bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 15.03.2019 yildagi 5/1-son hamda Marg‘ilon shahar bolalar shifoxonasi bo‘yicha 15.03.2019 yildagi 3/1-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 25 sentyabrdagi 06/16-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: respirator allergozlarda davolash reabilitatsiya algoritmini qo‘llanilishi hisobiga bemorlar hayot sifatini yaxshilash, hujayra va gumoral immun tizimi ko‘rsatkichlarini me’yorga keltirish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: respirator allergozlarda spesifik va nospesifik tashxislash usullarini qo‘llash bemor bolalarni shifoxonada davolanish davomiyligini 14 kundan 6 kunga qisqarishi xisobiga har bir bemor bolaga nisbatan iqtisodiy samaradorlik 720800 so‘mni tashkil etdi;
beshinchi ilmiy yangilik: ilk bor bolalarda bronxial astmaning allergik rinosinusitlar bilan uyg‘unlashgan shaklida lazeropunktura va tog‘ iqlimi sharoitida ignarefleksoterapiyaning klinik va immunologik samaradorligi isbotlanib, an’anaviy davolashdan farqli o‘laroq ishonchli ta’siri aniqlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2019 yil 4 aprelda 8n-r/110,111-son bilan tasdiqlangan «Atopik bronxial astmaning allergik rinosinusitlar bilan uyg‘unlashgan shaklida lazeropunktura samaradorligini baholash» va «Bronxial astmani allergik rinosinusitlar bilan uyg‘unlashgan shakllarida spesifik immunoterapiyada polioksidoniyni qo‘llanilishi» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur takliflar Farg‘ona viloyati bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 15.03.2019 yildagi 5/1-son hamda Marg‘ilon shahar bolalar shifoxonasi bo‘yicha 15.03.2019 yildagi 3/1-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan ilmiy natijalarni tibbiy va iqtisodiy samaradorligi (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 25 sentyabrdagi 06/16-son xulosasida singdirilgan). Ijtimoiy samaradorligi: respirator allergozlarda davolash reabilitatsiya algoritmini qo‘llash hisobiga bemorlan hayot sifatini yaxshilash va davolash usullarini optimallashtirishdan iborat. Iqtisodiy samaradorligi: mazkur kasallikni statsionar sharoitida davolashini davomiyligini 14 kundan 6 kunga qisqarishi xisobiga iqtisodiy samaradorlik bir nafar bemorga nisbatan 550000 so‘mni tashkil etdi. Xulosa: respirator allergozlarning rivojlanishini oldini olishda xavf guruhidagi bolalarda allergiya va uning turini tashxislash va boshqa xavf omillarini aniqlash ishlab chiqilishi, kasallik rivojlanishi va uning asoratlarini oldini olish orqali 1 nafar bemor hisobiga byudjet mablag‘larini 1950000 so‘mga va byudjetdan tashqari mablag‘larni 550000 so‘mga iqtisod qilish imkonini bergan. Respirator allergozlar bilan xastalangan bolalar qon zardobi va so‘lagida yallig‘lanishga qarshi va uni qo‘llovchi sitokinlar diagnostik va prognostik ahamiyati, allergik kasalliklar uchun yangi klinik-patogenetik o‘rni aniqlangan. Farg‘ona viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi tomonidan tasdiqlangan buyruq (23.03. 2019 № 5/1) hamda Marg‘ilon shahar bolalar shifoxonasi bo‘yicha buyruq (23.03.2019 № 3/1) bilan amaliyotga joriy etildi. Xulosa: taklif qilingan usullarni Farg‘ona viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi va Marg‘ilon shaxar bolalar shifoxonasi amaliyotlariga tadbiq etilishi bolalar xayot sifatini yaxshilanishi kasallikni intensivligini pasayishi asoratlarini oldini olishga yordam berish bilan bir qatorda kasallikni remissiya davrini uzayishiga olib keldi. Taklif etilgan usullar bo‘yicha iqtisodiy samaradorlik jami 1853185 so‘mni tashkil etdi.