Эралиев Умиджан Эргашовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «COVID-19 билан касалланган болаларга тиббий ёрдамни ташкил этиш тизимини такомиллаштириш», 14.00.10 - Юқумли касалликлар, 14.00.33 - Жамият саломатлиги. Соғлиқни сақлашда менежмент.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.2. DSc/Tib846.
Илмий маслаҳатчилар: Туйчиев Лазиз Надирович, тиббиёт фанлари доктори, профессор. Худайқулова Гулнора Каримовна, тиббиёт фанлари доктори, доцент
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент тиббиёт академияси.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент тиббиёт академияси, Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, юқумли ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт маркази, DSc.04/30.12.2019.Tib.30.01.
Расмий оппонентлар: Мусабаев Эркин Исакович, тиббиёт фанлари доктори, профессор, академик; Искандарова Шахноза Тулкиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор, Лиознов Дмитрий Анатольевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Россия Федерацияси).
Етакчи ташкилот: Қозон давлат тиббиёт университети (Россия Федерацияси).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: СOVID-19 билан хасталанган болаларга тиббий ёрдамни ташкил этиш тизимини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор болалардаги COVID-19нинг асосий қиёсий-ташхисий ва эпидемиологик ўзига хосликлари, хусусан, болаларнинг эпидемик жараёнга камроқ жалб этилиши, болалар орасида қайд этилган ҳолатларнинг аксарияти Дельта штамм айланиб юриши даврига тўғри келиши, касаллик тарқалишида фекал орал механизм истисно қилинмаслиги исботланган;
илк бор касаллик кечишида COVID-19 инфекцияли болаларнинг бошқа ўткир респиратор инфекциялари бўлган катталардан диарея синдроми ҳамда болалардан диарея, кўп терлаш, таъм ва ҳид билишнинг ўзгариши каби ўзига хос фарқловчи хусусиятлари аниқланган;
илк бор болалик давридаги коронавирус инфекциясининг оғир кечиши билан боғлиқ омиллар ва уларни бартараф этиш ёки таъсирини камайтириш бўйича тавсиялар асосида коронавирус инфекцияли болаларни шифохонага ётқизиш бўйича камқонлик, сурункали бронхит, семизлик, неврологик ва аллергик патология, ОИВ инфекцияси, бронхиал астма, қандли диабет ҳамда ўсиш ва ривожланишнинг кечикиш, лейкоцитлар, нейтрофиль-лимфоцитар индекс, D-димер, прокалцитонин, C-реактив оқсил, интерлейкин-6 миқдорининг патологик меъёрдан четга чиқиши каби мезонлар ишлаб чиқилган;
илк бор ташкиллаштирилган болалар гуруҳлари ва жамият даражасида жамоат саломатлигини сақлаш чоралари сифатида COVID-19ни интерферон α-2b дори воситаси билан вирус юкламасини камайтириш орқали асоратларни олдини олишга қаратилган медикаментоз даволаш тартибининг таъсирини баҳолашга қаратилган паст, ўрта ва юқори даражадаги тизимли градациясининг ўрнини исботланган;
илк бор COVID-19 билан касалланиш ва салбий асоратлари кўпайиш даврида болаларга тиббий-профилактика ёрдамини ташкил этиш сифатига таъсир этувчи омилларни ўрнини, тиббий ёрдамнинг турли босқичларида амалга оширилган оммавий тадбирлар самарадорлигини баҳолаш асосида коронавирус инфекцияси билан хасталанган болаларга ёрдам кўрсатишнинг тизимли механизмини ўзига хос хусусиятлари ишлаб чиқиш, пациентларни шифохонага жойлаштириш, сақлаш, чиқариш ва кўрсатиладиган бирламчи тиббий-санитария ёрдам муассасалари ўрнини кучайтиришга қаратилган ташкилий модел ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2024 йил 15 июлдаги 03/48-сонли хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: Ўзбекистонда биринчи марта клиник-эпидемиологик таҳлиллар мажмуасида болалардаги COVID-19нинг асосий қиёсий-ташхисий ва эпидемиологик ўзига хосликлари таҳлилида когортасида COVID-19 тарқалишининг айланиб юрувчи коронавирус штаммларига боғлиқлиги, касалликнинг бошқа ўткир респиратор инфекциялари бўлган шахс ва болалардаги ўзига хос фарқловчи хусусиятларини исботлаш бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлигининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2023 йил 31 январдаги 8-n-p/193-сон билан тасдиқланган «Ўткир респиратор инфекцияларнинг (шу жумладан COVID-19) олдини олишда интерферон α-2b самарадорлиги ва хавфсизлигини баҳолаш» ва «COVID-19 билан хасталанган болаларга тиббий ёрдам кўрсатишнинг клиник ва ташкилий жиҳатларини ўрганиш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Зангиота-1 юқумли касалликлар шифохонаси бўйича 20.06.2023 йилдаги 142-Р-сон ҳамда Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги Тошкент шаҳар Олмазор тумани тиббиёт бошқармаси марказий кўп тармоқли поликлинкиаси бўйича 20.06.2023 йилдаги 75-Р-сон буйруқлари, Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги Тошкент шаҳар Шойхонтохур тумани тиббиёт бошқармаси марказий кўп тармоқли поликлинкиаси бўйича 20.06.2023 йилдаги 133-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2024 йил 15 июлдаги 03/48-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: беморлар контингентидаги болаларда аниқланган клиник-лаборатор ва эпидемиологик ўзига хосликлар, тиббий ёрдам кўрсатишнинг турли босқичларида касалликни эрта ташхислашни яхшилаш, башорат қилиш, шунингдек, ташхислаш, даволаш ва олдини олиш чора-тадбирларини такомиллаштириш ушбу хасталикнинг этиологияси ва прогнозлашни тартиби тавсия қилишга хос бўлган қиёсий тавсифи очиб берилиши орқали COVID-19 эрта ташхислаш ҳамда даволаш чора-тадбирлари учун фундаментал асос сифатида хизмат қилиш тартибини ишлаб чиқиш ҳамда ташхислаш тартибини яхшилаш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: Ўзбекистонда биринчи марта клиник-эпидемиологик таҳлиллар мажмуасида болалардаги COVID-19нинг асосий қиёсий-ташхисий ва эпидемиологик ўзига хосликлари таҳлили қилиш мақсадида шифохонада даволашга сарфланадиган 73 миллиард сўм бюджет маблағларини иқтисод қилиш имконини беради.
иккинчи илмий янгилик: Ўзбекистонда биринчи марта болалик давридаги коронавирус инфекциясининг оғир кечиши билан боғлиқ омиллар ва уларни бартараф этиш ёки таъсирини камайтириш бўйича тавсиялар асосида коронавирус инфекцияли болаларни шифохонага ётқизиш мезонлари ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлигининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2023 йил 31 январдаги 8-n-p/193-сон билан тасдиқланган «Ўткир респиратор инфекцияларнинг (шу жумладан COVID-19) олдини олишда интерферон α-2b самарадорлиги ва хавфсизлигини баҳолаш» ва «COVID-19 билан хасталанган болаларга тиббий ёрдам кўрсатишнинг клиник ва ташкилий жиҳатларини ўрганиш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Зангиота-1 юқумли касалликлар шифохонаси бўйича 20.06.2023 йилдаги 142-Р-сон ҳамда Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги Тошкент шаҳар Олмазор тумани тиббиёт бошқармаси марказий кўп тармоқли поликлинкиаси бўйича 20.06.2023 йилдаги
75-Р-сон буйруқлари, Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги Тошкент шаҳар Шойхонтохур тумани тиббиёт бошқармаси марказий кўп тармоқли поликлинкиаси бўйича 20.06.2023 йилдаги 133-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2024 йил 15 июлдаги 03/48-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: COVID-19 нинг бирламчи ва иккиламчи профилактикаси учун ишлаб чиқилган такомиллаштирилган ёндошувлар, болалар контингенти орасида коронавирус инфекцияси тарқалиш хавфини камайтириш, COVID-19 касаллигини эпидемиологик авж олиш даврида ўтказиладиган профилактик ва ташкилий чора-тадбирлар самарадорлигини оширишга имкон берган. Иқтисодий самарадорлиги: Ўзбекистонда биринчи марта болалик давридаги коронавирус инфекциясининг оғир кечиши билан боғлиқ омиллар ва уларни бартараф этиш ёки таъсирини камайтириш бўйича тавсиялар асосида коронавирус инфекцияли болаларни шифохонага ётқизиш мезонлари ишлаб чиқиш мақсадида шифохонада даволашга сарфланадиган 73 миллиард сўм бюджет маблағларини иқтисод қилиш имконини беради.
учинчи илмий янгилик: COVID-19 болаларда коронавирус инфекциясининг ўртача ва оғир шаклларининг ривожланиш хавфини кучайтирувчи омилларга: камқонлик (RR=2,399), сурункали бронхит (RR=1,360), семизлик (RR=1,387), неврологик
(RR = 1,291) ва аллергик патология (RR = 1,381), ОИВ инфекцияси (RR = 1,218), бронхиал астма, қандли диабет ҳамда ўсиш ва ривожланишнинг кечикиши, лейкоцитлар миқдорининг патологик меъёрдан четга чиқиши, нейтрофил-лимфоцитар индекс,
D-димер, прокалцитонин, C-реактив оқсил, интерлейкин-6, кам ҳолатларда - ФҚТВ ва ТВ болаларда инфекция ўта оғир шаклда кечишининг прогностик-лаборатор белгиларининг ўрни исботлаш бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлигининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2023 йил 31 январдаги 8-n-p/193-сон билан тасдиқланган «Ўткир респиратор инфекцияларнинг (шу жумладан COVID-19) олдини олишда интерферон α-2b самарадорлиги ва хавфсизлигини баҳолаш» ва «COVID-19 билан хасталанган болаларга тиббий ёрдам кўрсатишнинг клиник ва ташкилий жиҳатларини ўрганиш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Зангиота-1 юқумли касалликлар шифохонаси бўйича 20.06.2023 йилдаги 142-Р-сон ҳамда Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги Тошкент шаҳар Олмазор тумани тиббиёт бошқармаси марказий кўп тармоқли поликлинкиаси бўйича 20.06.2023 йилдаги 75-Р-сон буйруқлари, Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги Тошкент шаҳар Шойхонтохур тумани тиббиёт бошқармаси марказий кўп тармоқли поликлинкиаси бўйича
20.06.2023 йилдаги 133-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2024 йил 15 июлдаги
03/48-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: интерферон α-2b дори воситасидан фойдаланиш билан ҳаво-томчи инфекцияларини (шу жумладан, COVID-19) медикаментоз олдини олишнинг таклиф этилган усули ташкиллаштирилган болалар гуруҳлари ва жамият даражасида коронавирус инфекциясини тарқалиши устидан назорат самарадорлигини оширишга имкон бериши белгиларининг ўрни исботлаш тасхишлаш ва даволаш чора-тадбирлари учун фундаментал асос сифатида хизмат қилиш тартибини ишлаб чиқиш ҳамда ташхислаш тартибини яхшилаш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: COVID-19 болаларда коронавирус инфекциясининг ўртача ва оғир шаклларининг ривожланиш хавфини кучайтирувчи омиллар тартиби тавсия қилиш мақсадида шифохонада даволашга сарфланадиган 73 миллиард сўм бюджет маблағларини иқтисод қилиш имконини беради.
тўртинчи илмий янгилик: илк марта Ўзбекистонда ташкиллаштирилган болалар гуруҳлари ва жамият даражасида жамоат саломатлигини сақлаш чоралари сифатида COVID-19ни интерферон α-2b дори воситаси билан медикаментоз профилактика усули таклиф этилганлиги бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлигининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2023 йил 31 январдаги 8-n-p/193-сон билан тасдиқланган «Ўткир респиратор инфекцияларнинг (шу жумладан COVID-19) олдини олишда интерферон α-2b самарадорлиги ва хавфсизлигини баҳолаш» ва «COVID-19 билан хасталанган болаларга тиббий ёрдам кўрсатишнинг клиник ва ташкилий жиҳатларини ўрганиш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Зангиота-1 юқумли касалликлар шифохонаси бўйича 20.06.2023 йилдаги 142-Р-сон ҳамда Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги Тошкент шаҳар Олмазор тумани тиббиёт бошқармаси марказий кўп тармоқли поликлинкиаси бўйича 20.06.2023 йилдаги 75-Р-сон буйруқлари, Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги Тошкент шаҳар Шойхонтохур тумани тиббиёт бошқармаси марказий кўп тармоқли поликлинкиаси бўйича 20.06.2023 йилдаги 133-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2024 йил 15 июлдаги
03/48-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: илк марта Ўзбекистонда ташкиллаштирилган болалар гуруҳлари ва жамият даражасида жамоат саломатлигини сақлаш чоралари сифатида COVID-19ни интерферон α 2b дори воситаси билан медикаментоз профилактика усули таклиф этиш тартиби тавсия қилишга хос бўлган қиёсий тавсифи очиб берилиши орқали ошқозондаги функционал тузилмалар бузилишини эрта ташхислаш ҳамда яра ривожланишга сабаб бўлувчи тасхишлаш ва даволаш чора-тадбирлари учун фундаментал асос сифатида хизмат қилиш тартибини ишлаб чиқиш ҳамда ташхислаш тартибини яхшилаш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: илк марта Ўзбекистонда ташкиллаштирилган болалар гуруҳлари ва жамият даражасида жамоат саломатлигини сақлаш чоралари сифатида COVID-19ни интерферон α-2b дори воситаси билан медикаментоз профилактика усули таклиф этиш тартиби тавсия қилиш мақсадида шифохонада даволашга сарфланадиган 73 миллиард сўм бюджет маблағларини иқтисод қилиш имконини беради.
бешинчи илмий янгилик: Ўзбекистонда биринчи марта COVID-19 билан касалланишнинг ортиб бораётган даврида болаларга тиббий-профилактика ёрдамини ташкил этиш сифатига таъсир этувчи омилларни ўрни тиббий ёрдамнинг турли даражаларида тиббий-профилактика чора-тадбирларини таҳлил қилиш ва таклиф этилаётган чора-тадбирларнинг иқтисодий самарадорлигини ҳисоблаш асосида коронавирус инфекцияси билан хастланган болаларга ёрдам кўрсатишнинг ташкилий модели ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлигининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2023 йил 31 январдаги 8-n-p/193-сон билан тасдиқланган «Ўткир респиратор инфекцияларнинг (шу жумладан COVID-19) олдини олишда интерферон α-2b самарадорлиги ва хавфсизлигини баҳолаш» ва «COVID-19 билан хасталанган болаларга тиббий ёрдам кўрсатишнинг клиник ва ташкилий жиҳатларини ўрганиш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Зангиота-1 юқумли касалликлар шифохонаси бўйича 20.06.2023 йилдаги 142-Р-сон ҳамда Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги Тошкент шаҳар Олмазор тумани тиббиёт бошқармаси марказий кўп тармоқли поликлинкиаси бўйича 20.06.2023 йилдаги 75-Р-сон буйруқлари, Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги Тошкент шаҳар Шойхонтохур тумани тиббиёт бошқармаси марказий кўп тармоқли поликлинкиаси бўйича 20.06.2023 йилдаги 133-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2024 йил 15 июлдаги 03/48-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Ўзбекистонда биринчи марта COVID-19 билан касалланишнинг ортиб бораётган даврида болаларга тиббий-профилактика ёрдамини ташкил этиш сифатига таъсир этувчи омилларни ўрни тиббий ёрдамнинг турли даражаларида тиббий-профилактика чора-тадбирларини таҳлил қилиш ва таклиф этилаётган чора-тадбирларнинг иқтисодий самарадорлигини ҳисоблаш асосида коронавирус инфекцияси билан хастланган болаларга ёрдам кўрсатишнинг ташкилий модели ишлаб чиқилган чора-тадбирлари учун фундаментал асос сифатида хизмат қилиш тартибини ишлаб чиқиш ҳамда ташхислаш тартибини яхшилаш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: Ўзбекистонда биринчи марта COVID-19 билан касалланишнинг ортиб бораётган даврида болаларга тиббий-профилактика ёрдамини ташкил этиш сифатига таъсир этувчи омилларни ўрни тиббий ёрдамнинг турли даражаларида тиббий-профилактика чора-тадбирларини таҳлил қилиш ва таклиф этилаётган чора-тадбирларнинг иқтисодий самарадорлигини ҳисоблаш асосида коронавирус инфекцияси билан хастланган болаларга ёрдам кўрсатишнинг ташкилий модели ишлаб чиқиш мақсадида COVID-19 билан касалланган болаларга ёрдам кўрсатишнинг ташкилий моделини жорий этиш 2022-2024-йилларда 73 миллиард сўм маблағни тежаш имконини берган.