Sadirxodjaeva Nilufar Saydullaxodjaevnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Bolalarda ovqatlanishga bog‘liq buzilishlarning rivojlanish xavfini vitaminlar, makro- va mikroelementlar etishmovchiligini korreksiyalash yo‘li bilan oldini olishni ilmiy asoslash», 14.00.07 – Gigiena.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2019.2.PhD/Tib883.
Ilmiy rahbar: Kamilova Roza Tolanovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Sanitariya, gigiena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Toshkent tibbiyot akademiyasi, DSc.04/30.12.2019.Tib.30.03.
Rasmiy opponentlar: Ermatov Nizom Jumakulovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Iskandarova Shaxnoza Tulkinovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: «Respublika gigiena, epidemiologiya va aholi salomatligini muhofaza qilish markazi» davlat muassasasi (Belarus Respublikasi).
II. Tadqiqotning maqsadi: ovqatlanish va salomatlik holatini baholash asosida bolalarda ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklarning rivojlanish xavfini kamaytirish bo‘yicha profilaktika choralari majmuasini ilmiy asoslashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
tartibsiz ovqatlanish bilan bog‘liq alimentar xarakterga ega bo‘lgan turli patologiyalarining rivojlanishining asosi maktab ukuvchilarda aqliy va jismoniy rivojlanishning pasayishi, ortiqcha tana vazni va turli darajadagi semirishning shakllanishini erta tashxislash tartibi ekanligi asoslangan;
issiq ovqat bilan ta’minlanmagan bufet tarqatishga moslashtirilgan maktab o‘quvchilariga nisbatan qisman vitamin va mineral moddalar bilan boyitilgan issiq ovqat bilan ta’minlangan kunlik ovqatlanish ratsioni o‘quvchilarning jismoniy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi isbotlangan;
maktab o‘quvchilarining kunlik ratsionini issiq ovqat bilan ta’minlash orqali vitaminlar va minerallarning kunlik etishmasligining oldini olish natijasida o‘quvchilarning aqliy va jismoniy rivojlanishidagi izdan chiqishlarning oldini olish tartibi asoslangan;
ota-onalarning, xususan, onalarning sog‘lom ovqatlanish tamoyillari, to‘yib ovqatlanmaslik, uglevodli ovqatlarni iste’mol qilish haqidagi bilim darajasining pastligi, sog‘lom ovqatlanish borasida ma’lumoti etarli emasligi o‘quvchilarning uqish va ishlash qobiliyatini pasaytiradigan omillarning rivojlanishiga sharoit yaratishi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Bolalarda ovqatlanishga bog‘liq buzilishlarning rivojlanish xavfini vitaminlar, makro- va mikroelementlar etishmovchiligini korreksiyalash yo‘li bilan oldini olishni ilmiy asoslash bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik: tartibsiz ovqatlanish bilan bog‘liq alimentar xarakterga ega bo‘lgan turli patologiyalarining rivojlanishining asosi maktab ukuvchilarda aqliy va jismoniy rivojlanishning pasayishi, ortiqcha tana vazni va turli darajadagi semirishning shakllanishini erta tashxislash tartibi ekanligi asoslanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2023 yil 24 yanvarda 8n-r/115-son bilan tasdiqlangan «7 yoshdan 14 yoshgacha bo‘lgan bolalarning jismoniy rivojlanishini sentil` usulida baholash tartibi» nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif O‘zbekiston Respublikasi sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 05.07.2023 yildagi 30-son, Yunusobod tuman tibbiyot birlashmasi markaziy ko‘p tarmoqli poliklinikasi bo‘yicha 07.11.2023 yildagi 115-son hamda Shayxontoxur tuman tibbiyot birlashmasi markaziy ko‘p tarmoqli poliklinikasi bo‘yicha 11.07.2023 yildagi 182-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 25 sentyabrdagi 06/115-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: maktab o‘quvchilarning kunlik ovqatlanishni izdan chiqishi natijasida yuzaga keladigan jismoniy rivojlanishdagi o‘zgarishlarning samarali tashxislash orqali o‘quvchilarni salomatlik guruhlariga ajratish, jismoniy rivojlanishidagi nuqsonlarni korreksiyalash, ikkinchi salomatlik guruhidan birinchisiga o‘tkazishga sharoit yaratiladi. Iqtisodiy samaradorligi: statsionar sharoitida mazkur kasallikni davolash uchun sarflanadigan 900000-1100000 so‘m byudjet mablag‘lari tavsiya etilgan sentil jadvallari, shu jumladan tana uzunligi va vazni parmetrlarni o‘z vaqtida tezkor baholash zonalari yordamida jismoniy rivojlanishdagi og‘ishlarni erta tashxislash har bir tekshirilgan o‘quvchi uchun ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklar va jismoniy rivojlanishni korreksiyalash va nogironlikni oldini olish natijasida iqtisod qilinadi;
ikkinchi ilmiy yangilik: issiq ovqat bilan ta’minlanmagan bufet tarqatishga moslashtirilgan maktab o‘quvchilariga nisbatan qisman vitamin va mineral moddalar bilan boyitilgan issiq ovqat bilan ta’minlangan kunlik ovqatlanish ratsioni o‘quvchilarning jismoniy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2023 yil 24 yanvarda 8n-r/115-son bilan tasdiqlangan «7 yoshdan 14 yoshgacha bo‘lgan bolalarning jismoniy rivojlanishini sentil` usulida baholash tartibi» nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif O‘zbekiston Respublikasi sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 05.07.2023 yildagi 30-son, Yunusobod tuman tibbiyot birlashmasi markaziy ko‘p tarmoqli poliklinikasi bo‘yicha 07.11.2023 yildagi 115-son hamda Shayxontoxur tuman tibbiyot birlashmasi markaziy ko‘p tarmoqli poliklinikasi bo‘yicha 11.07.2023 yildagi 182-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 25 sentyabrdagi 06/115-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: maktab o‘quvchilarning kunlik ovqatlanishni izdan chiqishi natijasida yuzaga keladigan jismoniy rivojlanishdagi o‘zgarishlarning samarali tashxislash orqali o‘quvchilarni salomatlik guruhlariga ajratish, jismoniy rivojlanishidagi nuqsonlarni korreksiyalash, ikkinchi salomatlik guruhidan birinchisiga o‘tkazishga sharoit yaratiladi. Iqtisodiy samaradorligi: statsionar sharoitida mazkur kasallikni davolash uchun sarflanadigan 900000-1100000 so‘m byudjet mablag‘lari tavsiya etilgan sentil jadvallari, shu jumladan tana uzunligi va vazni parmetrlarni o‘z vaqtida tezkor baholash zonalari yordamida jismoniy rivojlanishdagi og‘ishlarni erta tashxislash har bir tekshirilgan o‘quvchi uchun ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklar va jismoniy rivojlanishni korreksiyalash va nogironlikni oldini olish natijasida iqtisod qilinadi;
uchinchi ilmiy yangilik: maktab o‘quvchilarining kunlik ratsionini issiq ovqat bilan ta’minlash orqali vitaminlar va minerallarning kunlik etishmasligining oldini olish natijasida o‘quvchilarning aqliy va jismoniy rivojlanishidagi izdan chiqishlarning oldini olish tartibi asoslanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2023 yil 24 yanvarda 8n-r/115-son bilan tasdiqlangan «7 yoshdan 14 yoshgacha bo‘lgan bolalarning jismoniy rivojlanishini sentil` usulida baholash tartibi» nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif O‘zbekiston Respublikasi sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 05.07.2023 yildagi 30-son, Yunusobod tuman tibbiyot birlashmasi markaziy ko‘p tarmoqli poliklinikasi bo‘yicha 07.11.2023 yildagi 115-son hamda Shayxontoxur tuman tibbiyot birlashmasi markaziy ko‘p tarmoqli poliklinikasi bo‘yicha 11.07.2023 yildagi 182-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 25 sentyabrdagi 06/115-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: maktab o‘quvchilarning kunlik ovqatlanishni izdan chiqishi natijasida yuzaga keladigan jismoniy rivojlanishdagi o‘zgarishlarning samarali tashxislash orqali o‘quvchilarni salomatlik guruhlariga ajratish, jismoniy rivojlanishidagi nuqsonlarni korreksiyalash, ikkinchi salomatlik guruhidan birinchisiga o‘tkazishga sharoit yaratiladi. Iqtisodiy samaradorligi: statsionar sharoitida mazkur kasallikni davolash uchun sarflanadigan 900000-1100000 so‘m byudjet mablag‘lari tavsiya etilgan sentil jadvallari, shu jumladan tana uzunligi va vazni parmetrlarni o‘z vaqtida tezkor baholash zonalari yordamida jismoniy rivojlanishdagi og‘ishlarni erta tashxislash har bir tekshirilgan o‘quvchi uchun ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklar va jismoniy rivojlanishni korreksiyalash va nogironlikni oldini olish natijasida iqtisod qilinadi;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ota-onalarning, xususan, onalarning sog‘lom ovqatlanish tamoyillari, to‘yib ovqatlanmaslik, uglevodli ovqatlarni iste’mol qilish haqidagi bilim darajasining pastligi, sog‘lom ovqatlanish borasida ma’lumoti etarli emasligi o‘quvchilarning uqish va ishlash qobiliyatini pasaytiradigan omillarning rivojlanishiga sharoit yaratishi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2023 yil 24 yanvarda 8n-r/115-son bilan tasdiqlangan «7 yoshdan 14 yoshgacha bo‘lgan bolalarning jismoniy rivojlanishini sentil` usulida baholash tartibi» nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif O‘zbekiston Respublikasi sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 05.07.2023 yildagi 30-son, Yunusobod tuman tibbiyot birlashmasi markaziy ko‘p tarmoqli poliklinikasi bo‘yicha 07.11.2023 yildagi 115-son hamda Shayxontoxur tuman tibbiyot birlashmasi markaziy ko‘p tarmoqli poliklinikasi bo‘yicha 11.07.2023 yildagi 182-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2024 yil 25 sentyabrdagi 06/115-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: maktab o‘quvchilarning kunlik ovqatlanishni izdan chiqishi natijasida yuzaga keladigan jismoniy rivojlanishdagi o‘zgarishlarning samarali tashxislash orqali o‘quvchilarni salomatlik guruhlariga ajratish, jismoniy rivojlanishidagi nuqsonlarni korreksiyalash, ikkinchi salomatlik guruhidan birinchisiga o‘tkazishga sharoit yaratiladi. Iqtisodiy samaradorligi: statsionar sharoitida mazkur kasallikni davolash uchun sarflanadigan 900000-1100000 so‘m byudjet mablag‘lari tavsiya etilgan sentil jadvallari, shu jumladan tana uzunligi va vazni parmetrlarni o‘z vaqtida tezkor baholash zonalari yordamida jismoniy rivojlanishdagi og‘ishlarni erta tashxislash har bir tekshirilgan o‘quvchi uchun ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklar va jismoniy rivojlanishni korreksiyalash va nogironlikni oldini olish natijasida iqtisod qilinadi.