Махмудов Лазизбек Умаржоновичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Супрамолекуляр комплекслар асосида олинган янги паст дозали препаратларнинг биологик ва фармакологик хоссалари», 02.00.10–Биоорганик кимё (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2021.2.PhD/B590.
Илмий раҳбар: Тагаялиева Нигора Абдунабиевна, биология фанлари номзоди, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Биоорганик кимё институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Биоорганик кимё институти, DSc.02/30.12.2019.K/B.37.01.
Расмий оппонентлар: Юлдашев Насирджан Мухамеджанович биология фанлари доктори, профессор; Абдулладжанова Нодира Гулямжоновна, кимё фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Андижон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: маҳаллий ўсимлик хом ашёсидан (қизилмия, Глйcйррҳиза глабра, япон софораси, Сопҳора жапониcа) супрамолекуляр комплекслар асосида олинган гепатопротектор хусусиятга эга бўлган паст дозали композициянинг биологик фаоллигини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
аргинин, метионин, триптофан, систеин, ДЛ-карнитин ҲCл, кверсетин, рутин, долчин, метоксидолчин ва ферул кислоталарнинг МГ билан комплексларига ўтганда антирадикал фаоллиги ин витро шароитида 1,6 дан 6,5 марта ортиши аниқланган;
биринчи марта глицирризин кислотаси моноаммонийли тузининг метоксидолчин кислотаси, метионин, кверсетин билан комплекслари юқори гепатопротектор фаоллиги; карнитин, систеин билан комплекслари яллиғланишга қарши яққол фаоллиги; карнитин, кверсетин билан комплексларигепатит муҳитида қондаги биокимёвий кўрсаткичларни меъёрлаштириши метионин, метоксидолчин кислотаси билан комплекслари гепатоцитларнинг детоксикация фаоллигини тикланиши аниқланган;
биринчи марта 4:0,5:0,5:0,5 моляр нисбатдаги 5 та: МГ:МетҳА:Cйс:Қуе (C-1), МГ:МетҳА:Мет:Қуе (C-2), МГ:Рут:Трп:Cар (C-3), МГ:Cар:Cйс:Қуе (C-4), МГ:ФерА:Cар:Cйс (C-5) композицияларнинг специфик фаоллиги тадқиқ этилганда энг юқори гепатопротектор, антиоксидант, иммунотроп таъсир C-4 композицияда эканлиги асосланган;
комплекслар ва композициялар ошқозон ва қорин бўшлиғи орқали киритилганда, уларнинг кам заҳарли бирикмалар синфига оид эканлиги исботланган;
C-4 композициясининг таркибий компонентлари (МГ, карнитин, кверсетин, систеин) эквивалент дозада алоҳида қўлланилганда, гепатопротектор фаолликнинг йўқолиши ин виво тажрибаларда исботланган;
C-4 композициясининг таркибий қисмида кверсетин ўрнига эквивалент моляр нисбатда рутин киритилганда, янги композиция таркибидаги рутин ҳайвонлар ичагида биотрансфармацияга учрамасдан, ўзгармаган ҳолда қон плазмасига ўтиши асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Гепатопротектор, антиоксидант, иммунотроп хусусиятларга эга маҳаллий ўсимлик хомашёсидан ишлаб чиқилган C-4 композицияси бўйича олинган илмий натижалар асосида:
C-4 композициясининг биологик фаолликларидан “Ўсимликлар таркибидан биологик фаол бирикмаларни ажратиб олиш, индивидуал бирикмаларга ажратиш ва улар асосида янги ҳосилаларини синтез қилиш, физик-кимёвий ва спектрал хусусиятларини ҳамда биологик фаолликларини тадқиқ этиш” лойиҳада госсиполнинг диазоимин ҳосилалари гепатопротектор хусусиятларини аниглашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академиясининг 2023 йил 03 октябрдаги 4/1255-2097-сон маълумотномаси). Натижада, госсипол диазоимин ҳосилалари иммунитет тизими ва жигар ҳужайраларига нисбатан регуляторлик хусусиятларига эга эканлиги исботлаш имконини берган;
C-4 композициясидан (20 мг/кг) “Биологик фаол бирикмаларнинг структур функсионал тадқиқотлари, таъсир механизмини ўрганиш, юқори самарали дори воситалари ва диагностикумларни конструирлаш” мавзусидаги фундаментал лойиҳада Фосфоглив фармакопея препарати (Россия) билан бир қаторда, Брассиcа рапа ва Нигелла сатива, Самбуcус нигра доривор ўсимликлардан ажратилган бирикмалар билан сичқонларда ўткир токсик гепатит ва унинг асоратларини даволашда қиёсий препарат сифатида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси маълумотномаси, 2023 йил 03 октябр № 4/1255-2097). Натижада, Брассиcа рапа, Нигелла сатива, Самбúcус нíгра доривор ўсимликларидан олинган бирикмаларнинг жигар ҳужайраларини қайта тиклаш ва иммунитет тизимини рағбатлантириш хусусиятларига эга эканлиги исботлш имконини берган;
глицирризин кислотаси моноаммонийли тузи композициясидан Барселона университети, Биокимё ва молекуляр биология Департменти, Тиббиёт факултети, Биофизика бо'лими лойиҳасида организмдаги оксидловчи стресснинг гепатопротексия билан боғлиқлигини баҳолашда янги дори етказиб бериш тизимларини ўрганишда фойдаланилган (Барселона университетининг 2024 йил 27 майдаги маълумотномаси). Натижада, ҳосил бўлган комплексларни биологик ўзлаштиришни оширилишини аниқлаш имконини берган.