Асатуллоев Аброрхон Асатуллоевичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Абдураҳмон Сайёҳ Тошкандий ва Абдулла Авлоний ахлоқий қарашларининг қиёсий-фалсафий таҳлили 09.00.07 – “Маънавият тарихи ва назарияси”(фалсафа фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.4.DSc/Fal193
Илмий раҳбар: Бекдавлат Алиев, фалсафа фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Гулистон давлат педагогика институти
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Республика Маънавият ва маърифат маркази ҳузуридаги Ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институти, DSc.03/08.05.2024.F.135/01
Расмий оппонентлар: Қуронов Муҳаммаджон – педагогика фанлари доктори, профессор; Амридинова Дилрабо – фалсафа фанлари доктори, доцент; Раҳмонов Суннатилло – фалсафа фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон халқаро ислом академияси.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади:
Абдураҳмон Саййоҳ Тошкандий ва Абдулла Авлонийнинг ахлоқий қарашларига оид манбаларни қийосий таҳлил қилиш ҳамда маънавият тарихидаги аҳамийатини осҳиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Туркистон маърифатпарварлигининг генезиси, Шарқ ижтимоий-ахлоқий мероси билан вертикал ва горизонтал алоқадорлиги, асрлар оша фаол мулоқот ва ўзаро таъсир асосида шаклланганлиги, жадидчилик ҳаракатининг Туркистон ижтимоий-маданий муҳитига позитив, модернистик таъсир кўрсатганлиги, миллий-ахлоқий ўзак қадриятлар асосида янги йўналишнинг таъмал тоши қўйилганлиги асосланган;
Абдураҳмон Тошкандийнинг “Меъёр ул-ахлоқ” асарининг тошбосма нусхаси форс тилидан таржима қилиниб, илмий жамоатчилик эътиборига ҳавола этиш орқали унда илгари сурилган ижтимоий-ахлоқий масалалар хусусан ахлоқнинг назарий ва амалий жиҳатлари тадқиқ қилинган, шунингдек, анъанавий ислом ахлоқи нуқтаи назаридан айрим ахлоқий категориялар таҳлил қилинганлиги уларнинг ахлоқшунослик фанининг категориал манбавий асосда ривожланишига таъсири очиб берилган;
Абдураҳмон Тошкандийнинг “Меъёр ул-ахлоқ” асарида инсоннинг ахлоқий камолотини белгиловчи, ахлоқий фазилатлар ҳикмат, шижоат, иффатнинг инсон хулқини шакллантиришдаги аҳамияти ҳамда тубанликка сабаб бўлувчи иллатлар бошида турувчи “нафси мутъмаинна” (ишонсҳли нафс), “нафси лаввома” (нафсни маломат қилувсҳи аниқроғи гуноҳлардан қайтишга ундовсҳи), “нафси аммора” (гуноҳга сҳорловсҳи) ни енгиш зарурати асосланган;
Абдулла Авлонийнинг ахлоқий қарашлари Туркистон жадидчилигининг ахлоқий консепсиясини такомилга эришувига кўрсатган таъсири, жамиятни илму-маърифатга, илғор ғояларга, тараққий этган халқлар тажрибаси асосида сиёсий, ижтимоий ва ахлоқий конструксияларга эътибор қаратиш ҳақидаги қарашлари манбавий жиҳатдан исботланган;
Абдураҳмон Тошкандий ва Абдулла Авлонийнинг ахлоқий консепсияларида илгари сурилган кибр, манманлик, худбинлик каби шайтоний иллатларга қарши курашиш нафсни тарбиялаш, илм-маърифатли бўлиш, таҳдид ва хавфлардан огоҳ бўлиш, ғафлатда қолмаслик, уйғоқ руҳиятни шакллантириш каби компоратив қарашларининг ёш авлодни юксак фазилатли, етук инсонлар қилиб тарбиялашда “миллий ахлоқий” тизимни, замонавий илғор методологияга асосланган таълимни жорий этиш ҳамда Янги Ўзбекистонда таълим-тарбия жараёнини такомиллаштиришдаги аҳамияти очиб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Абдураҳмон Саййоҳ Тошкандий ва Абдулла Авлоний ахлоқий қарашларининг қийосий-фалсафий таҳлили бўйисҳа ишлаб сҳиқилган ижтимоий-фалсафий таклиф ва тавсийалар асосида:
Туркистон маърифатпарварлигининг генезиси, Шарқ ижтимоий-ахлоқий мероси билан вертикал ва горизонтал алоқадорлиги, асрлар оша фаол мулоқот ва ўзаро таъсир асосида шаклланганлиги, жадидчилик ҳаракатининг Туркистон ижтимоий-маданий муҳитига позитив, модернистик таъсир кўрсатганлиги, миллий-ахлоқий ўзак қадриятлар асосида янги йўналишнинг таъмал тоши қўйилганлиги асосланганлигига оид таклиф-тавсийалардан Ўзбекистон Йошлар иттифоқи ва Ўзбекистон Ресрубликаси Йошлар ишлари агентлиги томонидан 2022-2023 йилларда ўтказилган тарғибот тадбирлари режаларини ишлаб сҳиқишда фойдаланилган (Ўзбекистон Йошлар иттифоқи Марказий кенгашининг 2024 йил 7 майдаги 04-13/449-сон далолатномаси), (Ўзбекистон Ресрубликаси Йошлар ишлари агентлигининг 2024 йил 13 апрелдаги 2-13-21-1525-сон далолатномаси). Натижада, замонавий йошлар тарбийасида муҳим саналган инсон маънавий оламини бойитиш, комил инсонни тарбийалаш шунингдек, ахлоқ ва нафс тарбийаси масалаларини йоритишга хизмат қилган;
Абдураҳмон Тошкандийнинг “Меъёр ул-ахлоқ” асарининг тошбосма нусхаси форс тилидан таржима қилиниб, илмий жамоатчилик эътиборига ҳавола этиш орқали унда илгари сурилган ижтимоий-ахлоқий масалалар хусусан ахлоқнинг назарий ва амалий жиҳатлари тадқиқ қилинган, шунингдек, анъанавий ислом ахлоқи нуқтаи назаридан айрим ахлоқий категориялар таҳлил қилинганлиги уларнинг ахлоқшунослик фанининг категориал манбавий асосда ривожланишига таъсири очиб берилганлигига оид таклиф-тавсийалардан Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот марказининг 2022-2023 йилларида ўтказилган тарғибот ва ташвиқот фаолийатларида диссертацийа материалларидан фойдаланилган (Ўзбекистон Ресрубликаси Вазирлар маҳкамаси ҳузуридаги Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот марказининг 2024 йил 8 апрелдаги 02/145-сон маълумотномаси). Натижада, Абдураҳмон Саййоҳ Тошкандий ва Абдулла Авлонийнинг инсон маънавий-руҳий тарбийаси, хулқ-атвор гўзаллиги ҳамда қалб софлиги хусусидаги ахлоқий қарашлари замонавий шахс тарбийасида муҳим омил сифатида хизмат қилган;
Абдураҳмон Тошкандийнинг “Меъёр ул-ахлоқ” асарида инсоннинг ахлоқий камолотини белгиловчи, ахлоқий фазилатлар ҳикмат, шижоат, иффатнинг инсон хулқини шакллантиришдаги аҳамияти ҳамда тубанликка сабаб бўлувчи иллатлар бошида турувчи “нафси мутъмаинна” (ишонсҳли нафс), “нафси лаввома” (нафсни маломат қилувсҳи аниқроғи гуноҳлардан қайтишга ундовсҳи), “нафси аммора” (гуноҳга сҳорловсҳи) ни енгиш зарурати асосланганлигига оид таклиф-тавсийалардан Ўзбекистон либерал демократик рартийаси Сийосий Кенгаши томонидан жамоацҳилик муҳокамалари ва жамоацҳилик мулоқоти тадбирларини ўтказиш ҳамда йакунлари бўйисҳа таклиф ва тавсийаларни ишлаб сҳиқишда фойдаланилган (Ўзбекистон либерал демократик рартийаси Сийосий Кенгаши Ижроийа қўмитасининг 2024 йил 8 апрелдаги 01-27/195-сон маълумотномаси). Натижада, йошлар тарбийасида муҳим саналган мустақил фикрлаш, тафаккурни юксалтиришга хизмат қилган;
Абдулла Авлонийнинг ахлоқий қарашлари Туркистон жадидчилигининг ахлоқий консепсиясини такомилга эришувига кўрсатган таъсири, жамиятни илму-маърифатга, илғор ғояларга, тараққий этган халқлар тажрибаси асосида сиёсий, ижтимоий ва ахлоқий конструксияларга эътибор қаратиш ҳақидаги қарашлари манбавий жиҳатдан исботланганлигига оид таклиф-тавсийалардан Ўзбекистон Ресрубликаси Маънавият ва маърифат маркази томонидан 2022-2023 йилларда ўтказилган тарғибот тадбирлари режаларини ишлаб сҳиқишда фойдаланилган (Ресрубликаси Маънавият ва маърифат кенгаши Ресрубликаси Маънавият ва маърифат марказининг 2023 йил 25 декабрдаги 02-22/1459-сон далолатномаси). Натижада, йошлар орасида турли маданий ва илмий мавзуларда танловлар ўтказишга хизмат қилган;
Абдураҳмон Тошкандий ва Абдулла Авлонийнинг ахлоқий консепсияларида илгари сурилган кибр, манманлик, худбинлик каби шайтоний иллатларга қарши курашиш нафсни тарбиялаш, илм-маърифатли бўлиш, таҳдид ва хавфлардан огоҳ бўлиш, ғафлатда қолмаслик, уйғоқ руҳиятни шакллантириш каби компоратив қарашларининг ёш авлодни юксак фазилатли, етук инсонлар қилиб тарбиялашда “миллий ахлоқий” тизимни, замонавий илғор методологияга асосланган таълимни жорий этиш ҳамда Янги Ўзбекистонда таълим-тарбия жараёнини такомиллаштиришдаги аҳамияти очиб берилганлигига оид таклиф-тавсийалардан Ўзбекистон Ресрубликаси Олий Мажлиси Сенатининг Ахборот сийосати ва давлат органларида осҳиқликни таъминлаш масалалари қўмитаси фаолийати давомида фойдаланилган (Ўзбекистон Ресрубликаси Олий Мажлиси Сенатининг Ахборот сийосати ва давлат органларида осҳиқликни таъминлаш масалалари қўмитасининг 2024 йил 24 январдаги 11-сон маълумотномаси). Натижада, Абдураҳмон Саййоҳ Тошкандий ва Абдулла Авлоний қарашларидаги ахлоқий тарбийа масалаларини кенг жамоацҳиликга йетказишга хизмат қилган.