Kaxxarova Nasibaxon Xodjiakbarovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar:
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “O‘sma klonining molekulyar-biologik xususiyatlari asosida mielom kasalligining asoratlarini bashoratlash” 14.00.29 – Gematologiya va transfuziologiya.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2021.I.PhD/Tib1768.
Ilmiy rahbar: Kayumov Abduraxmon Abdumavlyanovich, tibbiyot fanlari doktori.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Respublika ixtisoslashtirilgan gematologiya ilmiy amaliy tibbiyot markazi.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Toshkent tibbiyot akademiyasi, DSc.04/30.12.2019.Tib30.02.
Rasmiy opponentlar: Ubaydullaeva Zuxra Ibragimovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Boltaev Kamol Jumaevich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Samarqand davlat tibbiyot universeti.
Dissertatsiyaning yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: mielom kasalligi bilan xastalangan bemorlarda polineyropatiya rivojlanishining molekulyar-genetik xususiyatlarini hisobga olgan holda prognostik markerlarini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
mielom kasalligida neyropatiyaning rivojlanishi va og‘ir kechishida FCGR2A genining His 166Arg polimorfizmi va TLR2 genini Arg753Gln polimorfizimini kasallikning og‘ir kechishida bevosita ta’siri yuqori ekanligi aniqlangan;
autoimmun jarayonning modifikator genlari interleykin (IL) 4ning C-589 T geni polimorfizmi va IL2 ning T-330G geni polimorfizmi bilan neyropatiya rivojlanishi o‘rtasida assotsiativ bog‘liqlik asoslangan;
neyropatiyali bemorlar guruxida TLR9 genini G2848A polimorfizmi va TLR6 Ser 249P genlarining polimorf lokuslarining mustaqil xavf ta’siri prognostik axamyatsizligi aniqlangan;
neyropatiya bilan kechuvchi mielom kasalligi bilan og‘rigan bemorlarda neyroprotektiv terapiyaning samaradorligi va xavfsizligi turli genlarning polimorfizmiga bog‘liq ravishda davolash takomillashtirilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.  
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashning 2024-yil 26 sentyabrdagi 5-sonli yig‘ilishi bayonnomasi xulosasiga ko‘ra:
birinchi ilmiy yangilik: mielom kasalligida neyropatiyaning rivojlanishi va og‘ir kechishida FCGR2A genining His 166Arg polimorfizmi va TLR2 genini Arg753Gln polimorfizimini kasallikning og‘ir kechishida bevosita ta’siri yuqori ekanligi aniqlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Samarqand viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi gematologiya bo‘limi 2022 - yil 14 apreldagi №161-U/1sonli buyrug‘i, Qashqadaryo viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi gematologiya bo‘limi 2022-yil 14 maydagi №34-I-CH-sonli buyrug‘i bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: Mielom kasalligi bilan kasallangan bemorlarda FCGR2A genining His 166Arg allel va genotiplarining hamda TLR2 genini erta aniqlash bemorlarda rivojlanishi mumkin bo‘lgan polineyropatiyalarni erta tashxislash imkonini beradi. Bu bemorlarda davolash strategiyasini to‘g‘ri tanlash va uning samaradorligini baholash hamda asoratlarini olidini olish, ularning hayot sifatini yaxshilashga olib keladi. Iqtisodiy samaradorligi: Mielom kasalligi bilan kasallangan bemorlarda FCGR2A genining His 166Arg allel va genotiplarini hamda TLR2 genini erta aniqlash orqali bemorlarni davolashda kimyoterapiya bilan birgalikda neyrporotektiv davoli olib borish, polineyropatiya rivojlanishini oldini oladi. Bu esa bemorlarda asoratlarni kamaytirib har bir bemor uchun yiliga o‘rtacha 4 800 000 so‘mni tejash imkonini beradi. Xulosa: Mielom kasalligi bilan kasallangan bemorlarda FCGR2A va TLR2 genini erta aniqlash, asosiy kasallikni dori vositalari qo‘llashdan qat’iy nazar yuqori darajadagi neyropatiya keltirib chiqarishi tasdiqlaydi. Unga asoslangan holda kimyoterapiya bilan birgalikda neyroprotektiv davo olib borish neyropatiya rivojlanishini 16,1 % gacha sekinlashtirib, asosiy kasallikni avjlanishini va nogironlikni kamaytirib bemorlarning o‘rtacha umr davomiyligini oshiradi, kasalxonaga qayta yotishlari sonini va kunini hamda davolash uchun ketadigan xarajatlarni kaytirish orqali iqtisodiy samara beradi.
ikkinchi ilmiy yangilik: autoimmun jarayonning modifikator genlari interleykin (IL) 4ning C-589 T geni polimorfizmi va IL2 ning T-330G geni polimorfizmi bilan neyropatiya rivojlanishi o‘rtasida assotsiativ bog‘liqlik asoslangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Samarqand viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi gematologiya bo‘limi 2022 - yil 14 apreldagi №161-U/1sonli buyrug‘i, Qashqadaryo viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi gematologiya bo‘limi 2022-yil 14 maydagi №34-I-CH-sonli buyrug‘i bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: mielom kasalligi bilan kasallangan bemorlarda genetik mutatsiyalarga ta’sir qiluvchi molekulalarni erta aniqlash kasallikning asosiy kasallikni rivojlanishi va polineyropatiya darajasini baholash, bemor hayotiga xavf soluvchi asoratlarni oldini olish, davolash rejasini to‘g‘ri tanlash imkonini beradi. Iqtisodiy samaradorligi: mielom kasalligida genetik mutatsiyalarga ta’sir qiluvchi molekulalar, xamda V-hujayra yo‘nalishi bo‘yicha immun javob shakllanishiga mas’ul yo‘nalishlar yaratish imkoniyatni ochish va kasallikni monand davolash ularda nogironlikni kamaytirib bemorlarning o‘rtacha umr davomiyligini oshirish imkonini bergan. Xulosa: mielom kasalligida genetik mutatsiyalarga ta’sir qiluvchi molekulalar, xamda V-hujayra yo‘nalishi bo‘yicha immun javob shakllanishiga mas’ul yo‘nalishlar yaratish kimyoterapiyani tanlash va davo muolajalarini to‘g‘ri olib borishga yordam beradi. Bu esa bemorlarda asoratlar jumladan, polineyropatiya rivojlanishini, kasalxonaga qayta yotishlari sonini va kunini hamda davolash uchun ketadigan xarajatlarni kaytirish orqali iqtisodiy samara beradi.
uchinchi ilmiy yangilik: neyropatiyali bemorlar guruxida TLR9 genini G2848A polimorfizmi va TLR6 Ser 249P genlarining polimorf lokuslarining mustaqil xavf ta’siri prognostik axamyatsizligi aniqlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Samarqand viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi gematologiya bo‘limi 2022 - yil 14 apreldagi №161-U/1sonli buyrug‘i, Qashqadaryo viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi gematologiya bo‘limi 2022-yil 14 maydagi №34-I-CH-sonli buyrug‘i bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: mielom kasalligi bilan kasallangan bemorlarda kimyoterapiya bilan birgalikda neyroprotektiv davo olib borish, kasallikni avjlanishini va asoratlanish darajasini kamaytirib, periferik neyropatiya rivojlanishini oldini olish imkonini beradi. Iqtisodiy samaradorligi: mielom kasalligi bilan kasallangan bemorlarda neyropatiya rivojlanishining molekulyar-genetik patogenezi o‘rganilgan. Kasallik molekulyar-genetik patogenezi natijalaridan kelib chiqqan xolda, asosiy davo protokoliga neyroprotektiv terapiya amaliyotga joriy etish, uning avjlanishini va asoratlanishini, kasalxonaga qayta yotishlar sonini kamayishiga olib keladi. Mielom kasalligi bilan kasallangan bemorlarda kimyoterapiya bilan birgalikda neyroprotektiv davo olib borish natijasida polineyropatiyaning rivojlanishini oldini olish yiliga 32560000 so‘m mablag‘larni tejash imkonini bergan. Xulosa: olingan natijalar surunkali mielom kasalligida proteas ingibitorlarini qo‘llash periferik neyropatiya rivojlanish darajasini oshirishini ko‘rsatdi. Ushbu kasallikka chalingan bemorlarda kimyoterapiya bilan birgalikda neyroprotektiv davo olib borish periferik neyropatiya rivojlanishini 16.1 % gacha sekinlashtirib, bemorlarning kasalxonaga qayta yotishlari sonini va kunini hamda davolash uchun ketadigan xarajatlarni 560000 so‘mga kamaytirish orqali iqtisodiy samara beradi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: neyropatiya bilan kechuvchi mielom kasalligi bilan og‘rigan bemorlarda neyroprotektiv terapiyaning samaradorligi va xavfsizligi turli genlarning polimorfizmiga bog‘liq ravishda baholanib, davolash tamoyili takomillashtirilgan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Samarqand viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi gematologiya bo‘limi 2022 - yil 14 apreldagi №161-U/1sonli buyrug‘i, Qashqadaryo viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi gematologiya bo‘limi 2022-yil 14 maydagi №34-I-CH-sonli buyrug‘i bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: Mielom kasalligi bilan kasallangan bemorlarda periferik neyropatiya rivojlanishida IL2 OR=2,3; IL4 OR=1,8; TLR 9 OR=0,8; TLR 6 OR=0,7 genlari mutatsiyalarini o‘rganish ularni birgalikda kelganda o‘rta va past xavf darajasiga ega yuqori xavf ekanligini aniqlash, polineyropatiya rivojlanishini va asoratlanish darajasini baholash hamda davolash rejasini to‘g‘ri tanlash imkonini beradi. Iqtisodiy samaradorligi: mielom kasalligi aniqlangan bemorlarda IL2, IL4, TLR 9 va TLR 6 genlari mutatsiyalarining o‘zaro sinergik ta’sirini erta aniqlash va monand kimyoterapiiya va neyroprotektiv davolash asoratlar rivojlanishini kamaytirib bemorlarning o‘rtacha umr davomiyligini oshirish, hayot sifatini yaxshilaydi. Kimyoterapiya bilan neyroprotektiv dvoni qo‘llash natijasida polineyropatiyaning og‘ir darajalarini rivojlanishini oldini olish orqali, asoratlarni davolashga sarflanadigan qo‘shimcha mablag‘larni har bir bemor uchun 5500000 so‘mgacha gacha tejash imkonini bergan. Xulosa: olingan natijalarga ko‘ra mielom kasalligi aniqlangan bemorlarda IL2, IL4, TLR 9 va TLR 6 genlari mutatsiyalarining o‘zaro sinergik ta’sirini erta aniqlash va samarali davolash bemorlarda neyropatiyaning og‘ir shakllari rivojlanishi havfini oldini olgan. Ushbu usulni qo‘llash natijasida bemorlarda og‘ir asoratlar rivojlanishining oldini oladi va har bir bemor uchun o‘rtacha 5500000 so‘mgacha mablag‘ tejash imkonini bergan.