Муратова Манзура Немаджановнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертация ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): «Taркибида фосфат ва силикатлар сақлаган Қизилқум фосфорит комплекси чиқиндиларидан антипирен воситалар олиш технологиясини ишлаб чиқиш», 02.00.13 – Ноорганик моддалар ва улар асосидаги материаллар технологияси (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.1.PhD/T1398.
Илмий раҳбар: Турсунова Ирода Нематовна, техника фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети, DSc.17/7.06.2024.K/T.06.03.
Расмий оппонентлар: Темиров Ўктам Шавкатович, техника фанлари доктори, доцент; Усанбаев Нажимуддин Халмурзаевич, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Наманган муҳандислик-технология институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ҚФК паст сифатли фосфоритлари ва чанг чиқиндалари асосида таркибида фосфат, силикатлар тутган суюқ ва қаттиқ антипирен воситалар олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ҚФК ПСФ ва чанг фракциясини турли кислотали реагентлар билан қайта ишлаб олинган суюқ ва қаттиқ маҳсулотларнинг кимёвий, минералогик таркиблари ҳамда целлюлоза материалларига ютилиши, ёниш якуний маҳсулотларида миқдорий миграцияси аниқланган;
ҚФК ПСФ ва чангли фракцияни кислотали реагентлар билан қайта ишлашда уларнинг эрувчанлиги, диффузион-кимёвий механизми аниқланиб, антипирен воситаларини олишда кислотали реагентларнинг концентрацияси ва табиатига боғлиқ ҳолда уларнинг фаоллик қатори тузилган;
ҚФК ПСФ ва чангли фракцияни кислотали қайта ишлаш натижасида олинган қаттиқ ва суюқ фазаларнинг реологик хоссалари ҳамда ёнғиндан ҳимоя қилиш учун антипирен воситаларнинг таркибида кимёвий компонентларнинг оптимал миқдори ƩАПК (Р2О5,SiO2,Al2O3,Fe2O3+Х), Х=Cl-, NO3-, CO2(14-35%) аниқланган;
кислотали қайта ишлаш натижасида олинган суюқ фазали антипирен воситаларининг хоссалари фосфорит намуналарининг кейинги қаторида ММ<ФП1≈ФП2<ПФ ортиб бориши ҳамда таркибидаги Cl- ионлари, NO3-, NO2- ионларига нисбатан юқори антипирен синергизмини намоён қилиши, АПВ билан ЦМ га ишлов берилганда сорбцион-инклюзация механизми бўйича таъсирлашув содир бўлиши ҳамда АП ҳимояси бўйича II гуруҳга кириши исботланган;
антипиренлик хусусиятини баҳолаш синовлари натижасида ПСФларни қайта ишлаб олинган қаттиқ маҳсулотлар асосидаги фосфорли ёнғиндан ҳимоя воситалари композицияси ёғоч материаллари ёнғиндан ҳимоялаш II гуруҳ АП эффектини намоён қилиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Taркибида фосфат ва силикатлар сақлаган Қизилқум фосфорит комплекси чиқиндиларидан антипирен воситалар олиш технологиясини ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
ҚФК паст навли фосфоритлар ва ишлаб чиқариш чанг чиқиндилари асосида таркибида силикат, алюминат ва фосфатлар тутган суюқ фазали антипирен воситалар олиш технологияси “Электрокимёзавод” ҚК АЖнинг «2024-2026 йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалари рўйхати»га киритилган («Электрокимёзавод» АЖ-ҚКнинг 2024 йил 22 февралдаги 27-сон маълумотномаси). Натижада, таркибда 14-35% асосий компонент сақлаган суюқ фазали антипирен воситаларини олиш имконини беради;
ҚФК паст навли фосфоритлар ва ишлаб чиқариш чанг чиқиндилари асосида таркибида силикат, алюминат ва фосфатлар тутган қаттиқ фазали антипирен воситалар олиш технологияси “Электрокимёзавод” ҚК АЖнинг «2024-2026 йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалари рўйхати»га киритилган («Электрокимёзавод» АЖ-ҚКнинг 2024 йил 22 февралдаги 27-сон маълумотномаси). Натижада, антипирен воситаси билан ишлов берилган ёғоч материалида 12,6% масса йўқотилиши кузатилиб, 87,4 % АП хусусиятини намоён қилиб, намуналар алангаланмасдан, кўмирланиб туташига эришиш имконини беради;
ҚФК паст сифатли фосфоритлари асосида целлюлоза материалларини ёнғиндан ҳимоялаш учун ишлов бериш таркибини олиш усулига ЎзР Интеллектуал мулк агентлигининг патенти олинган (№ IAP 05945). Натижада, фойдаланилмаётган хомашё ва техноген чиқиндилардан антипирен воситалар ишлаб чиқариш имконини берган.