Dadabaeva Ra’no Kudratovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar:
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Sog‘lom va metabolik sindromli semizliklarda buyraklar funksional holati va tubulointerstisial o‘zgarishlarni genetik moyillik jihatlari” 14.00.05 – Ichki kasalliklar (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.1.DSc/Tib792.
Ilmiy rahbar: Gadaev Abdigaffar Gadaevich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent tibbiyot akademiyasi
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Toshkent tibbiyot akademiyasi, DSc.04/30.12.2019.Tib.30.02.
Rasmiy opponentlar: Sobirov Maqsud Atabaevich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Narimova Gulchexra Djumaniyazovna, tibbiyot fanlari doktori; Tursunov Xatam Xasanbaevich, tibbiyot fanlari doktori.
Yetakchi tashkilot: Toshkent pediatriya tibbiyot instituti.
Dissertatsiyaning yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: o‘zbek millatiga mansub fertil yoshdagi ayollarda sog‘lom va metabolik asoratlangan semizlikning klinik-patogenetik, kardiometabolik xavfi va genetik jihatlari, shuningdek, buyraklarni tubulointerstisial zararlanishini erta tashxislashda biomarkerlarni tutgan o‘rnini baholash hamda ularni olib borish algoritmini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
fertil yoshdagi ayollarda semizlikning metabolik sog‘lom va asoratlangan fenotiplari shakllanishida tananing kompozit tarkibi, yog‘ to‘qimasining gormonal faolligi va ularni uglevod, lipid hamda purin almashinuvi buzilishi bilan buyraklarning funksional holatini baholash asoslangan;
semizlikning fenotiplarida qon zardobidagi leptin miqdorini me’yoriy ko‘rsatkichlardan yuqori bo‘lishi, uni dislipidemiya, giperurikemiya, gipersitokinemiya, giperinsulinemiya, arterial gipertenziya, insulinga rezistentlik holati bilan hamohangligi aniqlangan;
semizlikning har ikkala fenotiplarida yog‘ vazni ulushini ortib borishi klinik-metabolik, gormonal va immun–yallig‘lanish markerlarini faollashishi bilan hamohanglikda qon zardobidagi uromodulin miqdorini 100,0 ng/ml dan pasayishi hamda buyraklar funksional holatini yomonlashishiga sabab bo‘lishi, uni erta tashxislashda qon zardobidagi uromodulin, sistatin S va peshobda mikroal`buminuriyani aniqlash muhimligi asoslangan;
metabolik asoratlangan semizlik aniqlangan o‘zbek millatiga mansub fertil yoshdagi ayollarda klinik-metabolik va gormonal buzilishlarni avj olib borishi hamda renal disfunksiya rivojlanishida LEP geni G2548A, PPARGC1A geni Gly482Ser hamda LEPR geni Arg223Gln polimorfizmlarining mos ravishda G alleli va GG genotipi, Ser alleli va SerSer genotipi hamda Arg alleli va ArgArg genotiplari agressiv ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan;
o‘zbek millatiga mansub fertil yoshdagi ayollarda metabolik sog‘lom semizlik shakllanishida LEP geni G2548A, PPARGC1A geni Gly482Ser hamda LEPR geni Arg223Gln polimorfizmlarining mos ravishda A alleli va AA genotipi, Gly alleli va GlyGly genotipi hamda Gln alleli va GlnGln genotiplari protektiv xususiyatga egaligi isbotlangan;
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Toshkent tibbiyot akademiyasining Muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2024 yil 24 apreldagi 12/052 son xulosasiga ko‘ra:
birinchi ilmiy yangilik: fertil yoshdagi ayollarda semizlikning metabolik sog‘lom va asoratlangan fenotiplari shakllanishida tananing kompozit tarkibi, yog‘ to‘qimasining gormonal faolligi va ularni uglevod, lipid hamda purin almashinuvi buzilishi bilan buyraklarning funksional holatini baholash asoslangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Respublika ixtisoslashtirilgan nefrologiya va buyrak transplantasiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazida (15.12.2023-yildagi 76-sonli buyruq) va Farg‘ona viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazida (13.12.2023-yildagi 110-sonli buyruq) amaliyotiga joriy etildi. Ilmiy yangilikning mohiyati quyidagilardan iborat: o‘zbek millatiga mansub fertil yoshdagi ayollarda klinik-metabolik tahlil asosida semizlikning metabolik sog‘lom hamda asoratlangan fenotiplaridagi buyraklarni zararlanishida biologik faol moddalarni tutgan o‘rni baholandi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: metabolik sog‘lom va metabolik asoratlangan semizlik aniqlangan o‘zbek millatiga mansub tug‘ruq yoshidagi ayollarda klinik-metabolik buzilishlarni aniqlash orqali bemorlar renal buzilishlarini erta tashxislash samaradorligini oshirish, erta nogironlikni oldini olish, turmush tarzi va hayot sifatini oshishi imkonini yaratib beradi. Bu holat ilmiy ishning ijtimoiy ahamiyatini ta’minlaydi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: Sog‘lom va metabolik asoratlangan semizlikka chalingan tug‘ruq yoshidagi o‘zbek millatiga mansub ayollarda buyraklar funksional holatini yomonlashishi, va/balki surunkali buyrak etishmovchiligi rivojlanishini oldini olish maqsadida ushbu kategoriyadagi ayollarda hisoblangan koptokchalar filtratsiyasi tezligi, Sistatin C va mikroalbuminuriyani aniqlashning iqtisodiy samara berishi aniqlanib, uning iqtisodiy koeffisienti 23,6 ga teng bo‘ldi. Bu sohada mehnatga layoqatsizlik, erta nogironlikni oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlarda tekshiruv usullariga bo‘lgan talabni kamayishiga olib kelishi hisobiga iqtisod qilishga erishiladi. Xulosa: sog‘lom va metabolik asoratlangan semizlikka chalingan tug‘ruq yoshidagi o‘zbek millatiga mansub ayollarda buyraklar funksional holatini yomonlashishi, va\balki surunkali buyrak etishmovchiligi rivojlanishini oldini olish maqsadida ushbu kategoriyadagi ayollarda hisoblangan koptokchalar filtratsiyasi tezligi, Sistatin C va mikroalbuminuriyani aniqlash ularda buyraklar disfunksiyasini erta bosqichlarda tashxislash, kasallikni avjlanishini, asoratlanishini oldini olish hamda kasallikni tashxislash uchun ketadigan harajatlarni kamaytirish orqali iqtisodiy samara beradi.
ikkinchi ilmiy yangilik: semizlikning fenotiplarida qon zardobidagi leptin miqdorini me’yoriy ko‘rsatkichlardan yuqori bo‘lishi, uni dislipidemiya, giperurikemiya, gipersitokinemiya, giperinsulinemiya, arterial gipertenziya, insulinga rezistentlik holati bilan hamohangligi aniqlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Respublika ixtisoslashtirilgan nefrologiya va buyrak transplantasiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazida (15.12.2023-yildagi 76-sonli buyruq) va Farg‘ona viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazida (13.12.2023-yildagi 110-sonli buyruq) amaliyotiga joriy etildi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: semizlikning turli fenotiplari aniqlangan tug‘ruq yoshidagi o‘zbek ayollarda gormonal tizimdagi buzilishlarni aniqlash orqali bemorlar renal buzilishlarini erta tashxislash samaradorligini oshirish, erta nogironlikni oldini olish, turmush tarzi va hayot sifatini oshishi imkonini yaratib beradi. Bu holat ilmiy ishning ijtimoiy ahamiyatini ta’minlaydi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: semizlikning turli fenotiplari aniqlangan tug‘ruq yoshidagi o‘zbek ayollarda buyraklar funksional holatini yomonlashishi, va\balki surunkali buyrak etishmovchiligi rivojlanishini oldini olish maqsadida ushbu kategoriyadagi ayollarda leptin, insulin va HOMA-IRni aniqlashning iqtisodiy samara berishi aniqlanib, uning iqtisodiy koeffisienti 21,4 ga teng bo‘ldi. Bu sohada mehnatga layoqatsizlik, erta nogironlikni oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlarda tekshiruv usullariga bo‘lgan talabni kamayishiga olib kelishi hisobiga iqtisod qilishga erishildi. Xulosa: semizlikning turli fenotiplari aniqlangan tug‘ruq yoshidagi o‘zbek ayollarda ayollarda semizlik rivojlanishini va kuchayishini, uning natijasida buyraklar funksional holatini yomonlashishi, oldini olish maqsadida ushbu kategoriyadagi bemorlarda leptin, insulin va HOMA-IRni aniqlash ularda semizlik oqibatida kelib chiqqan buyraklar disfunksiyasini erta bosqichlarda tashxislash, kasallikni avjlanishini, asoratlanishini oldini olish hamda uni tashxislash uchun ketadigan harajatlarni kamaytirish orqali iqtisodiy samara berdi.
uchinchi ilmiy yangilik: semizlikning har ikkala fenotiplarida yog‘ vazni ulushini ortib borishi klinik-metabolik, gormonal va immun–yallig‘lanish markerlarini faollashishi bilan hamohanglikda qon zardobidagi uromodulin miqdorini 100,0 ng/ml dan pasayishi hamda buyraklar funksional holatini yomonlashishiga sabab bo‘lishi, uni erta tashxislashda qon zardobidagi uromodulin, sistatin S va peshobda mikroal`buminuriyani aniqlash muhimligi asoslangan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: metabolik sog‘lom va metabolik asoratlangan semizlik aniqlangan o‘zbek millatiga mansub tug‘ruq yoshidagi ayollarda klinik-metabolik buzilishlarni aniqlash orqali bemorlar renal buzilishlarini erta tashxislash samaradorligini oshirish, erta nogironlikni oldini olish, turmush tarzi va hayot sifatini oshishi imkonini yaratib beradi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: Sog‘lom va metabolik asoratlangan semizlikka chalingan tug‘ruq yoshidagi o‘zbek millatiga mansub ayollarda buyraklar funksional holatini yomonlashishi, va/balki surunkali buyrak etishmovchiligi rivojlanishini oldini olish maqsadida ushbu kategoriyadagi ayollarda hisoblangan koptokchalar filtratsiyasi tezligi, qon zardobidagi uromodulin, sistatin S va peshobda mikroal`buminuriya aniqlandi. Bu erta nogironlikni oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlarda tekshiruv usullariga bo‘lgan talabni kamayishiga olib kelishi hisobiga iqtisod qilishga erishiladi. Xulosa: sog‘lom va metabolik asoratlangan semizlikka chalingan tug‘ruq yoshidagi o‘zbek millatiga mansub ayollarda buyraklar funksional holatini yomonlashishi, va\balki surunkali buyrak etishmovchiligi rivojlanishini oldini olish maqsadida ushbu kategoriyadagi ayollarda hisoblangan koptokchalar filtratsiyasi tezligi, qon zardobidagi uromodulin miqdorini, Sistatin C va mikroalbuminuriyani aniqlash ularda buyraklar disfunksiyasini erta bosqichlarda tashxislash, kasallikni avjlanishini, asoratlanishini oldini olish hamda kasallikni tashxislash uchun ketadigan harajatlarni kamaytirish orqali iqtisodiy samara beradi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: metabolik asoratlangan semizlik aniqlangan o‘zbek millatiga mansub fertil yoshdagi ayollarda klinik-metabolik va gormonal buzilishlarni avj olib borishi hamda renal disfunksiya rivojlanishida LEP geni G2548A, PPARGC1A geni Gly482Ser hamda LEPR geni Arg223Gln polimorfizmlarining mos ravishda G alleli va GG genotipi, Ser alleli va SerSer genotipi hamda Arg alleli va ArgArg genotiplari agressiv ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Respublika ixtisoslashtirilgan nefrologiya va buyrak transplantasiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazida (01.02.2024-yildagi 33-sonli buyruq) va Farg‘ona viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazida (01.02.2024-yildagi 18-sonli buyruq) amaliyotiga tatbiq etildi. Unda ushbu genlarning eng ahamiyatlisi sifatida LEP geni polifmorfizmlarini o‘rganish usuli tavsiya qilindi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: semizlik fenotiplarini tashxislashni takomillashtirish, LEP geni polimorfizmining agressiv va protektiv genotiplarini monitoringi ularda buyraklar disfunksiyasini erta tashxislash samaradorligini oshirish, erta nogironlikni oldini olish, turmush tarzi va hayot sifatini oshishi imkonini yaratib beradi. Bu holat ilmiy ishning ijtimoiy ahamiyatini ta’minlaydi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: semizlikning turli fenotiplari tashxislangan tug‘ruq yoshidagi o‘zbek millatiga mansub ayollarda genlar polimorfizmlariga bog‘liq nefropatiyani erta tashxislashning samarasi aniqlanib, uning iqtisodiy koeffisienti 24,8 ga teng bo‘ldi. Bu sohada mehnatga layoqatsizlik, erta nogironlikni oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlarda tekshiruv usullariga bo‘lgan talabni kamayishiga olib kelishi hisobiga iqtisod qilishga erishildi. Xulosa: olingan natijalarga ko‘ra, semizlikning metabolik asoratlangan fenotiplari aniqlangan o‘zbek ayollarda klinik-metabolik buzilishlar avj olib borishi, renal disfunksiya rivojlanishida LEP geni G2548A polimorfizmining G alleli va GG genotipini agressiv xususiyatga egaligi aniqlandi; shu bilan birga, ushbu kategoriyadagi ayollarda metabolik sog‘lom semizlik shakllanishida LEP geni G2548A polimorfizmining A alleli va AA genotipi protektiv ta’sir ko‘rsatishi isbotlandi. Bu ko‘rsatkichlarni aniqlash ularda buyraklar disfunksiyasini erta bosqichlarda tashxislash, kasallikni avjlanishini, asoratlanishini oldini olish hamda uni tashxislash uchun ketadigan harajatlarni kamaytirish orqali iqtisodiy samara berdi.
beshinchi ilmiy yangilik: o‘zbek millatiga mansub fertil yoshdagi ayollarda metabolik sog‘lom semizlik shakllanishida LEP geni G2548A, PPARGC1A geni Gly482Ser hamda LEPR geni Arg223Gln polimorfizmlarining mos ravishda A alleli va AA genotipi, Gly alleli va GlyGly genotipi hamda Gln alleli va GlnGln genotiplari protektiv xususiyatga egaligi isbotlangan. Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan holda foydalanish: “Sog‘lom va metabolik sindromli semizliklarda buyraklar funksional holati va tubulointerstisial o‘zgarishlarni genetik moyillik jihatlari” mavzusidagi dissertasiya tadqiqoti mavzusidagi ilmiy yangiliklarni boshqa sog‘liqni saqlash muassasalariga joriy etish bo‘yicha Sog‘liqni saqlash vazirligiga Toshkent tibbiyot akademiyasining 2024-yil 1-fevraldagi № 09-13132-sonli xati yuborilgan. Ilmiy yangilikning mohiyati quyidagilardan iborat: semizlikning metabolik asoratlangan fenotipidagi o‘zbek millatiga mansub fertil yoshdagi ayollarda klinik-metabolik va gormonal buzilishlarni avj olib borishi hamda renal disfunksiya rivojlanishida PPARGC1A genining ta’sir xususiyatlari ochib berildi. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Respublika ixtisoslashtirilgan nefrologiya va buyrak transplantasiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazida (01.02.2024-yildagi 33-sonli buyruq) va Farg‘ona viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazida (01.02.2024-yildagi 18-sonli buyruq) amaliyotiga tatbiq etildi. Unda ushbu genlarning eng ahamiyatlisi sifatida LEP geni polifmorfizmlarini o‘rganish usuli tadbiq etildi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: semizlik fenotiplarini tashxislashni takomillashtirish, PPARGC1A geni polimorfizmining agressiv va protektiv genotiplarini monitoringi ularda buyraklar disfunksiyasini erta tashxislash samaradorligini oshirish, erta nogironlikni oldini olish, turmush tarzi va hayot sifatini oshishi imkonini yaratib beradi. Bu holat ilmiy ishning ijtimoiy ahamiyatini ta’minlaydi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: Sog‘lom va metabolik asoratlangan semizlikka chalingan tug‘ruq yoshidagi o‘zbek millatiga mansub ayollarda genlar polimorfizmlariga bog‘liq nefropatiyani erta tashxislashning samarasi aniqlanib, uning iqtisodiy koeffisienti 24,2 ga teng bo‘ldi. Bu sohada mehnatga layoqatsizlik, erta nogironlikni oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlarda tekshiruv usullariga bo‘lgan talabni kamayishiga olib kelishi hisobiga iqtisod qilishga erishildi. Xulosa: olingan natijalarga ko‘ra, metabolik asoratlangan semizlik aniqlangan o‘zbek millatiga mansub fertil yoshdagi ayollarda klinik-metabolik va gormonal buzilishlar avj olib borishi, renal disfunksiya rivojlanishida PPARGC1A geni Gly482Ser polimorfizmining Ser alleli va SerSer genotipini agressiv xususiyatga egaligi aniqlandi; shu bilan birga, ushbu kategoriyadagi ayollarda metabolik sog‘lom semizlik shakllanishida PPARGC1A geni Gly482Ser polimorfizmining mos ravishda Gly alleli va GlyGly genotipi protektiv ta’sir ko‘rsatishi isbotlandi. Bu ko‘rsatkichlarni aniqlash ularda buyraklar disfunksiyasini erta bosqichlarda tashxislash, kasallikni avjlanishini, asoratlanishini oldini olish hamda uni tashxislash uchun ketadigan harajatlarni kamaytirish orqali iqtisodiy samara berdi. Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan holda foydalanish: “Sog‘lom va metabolik sindromli semizliklarda buyraklar funksional holati va tubulointerstisial o‘zgarishlarni genetik moyillik jihatlari” mavzusidagi dissertasiya tadqiqoti mavzusidagi ilmiy yangiliklarni boshqa sog‘liqni saqlash muassasalariga joriy etish bo‘yicha Sog‘liqni saqlash vazirligiga Toshkent tibbiyot akademiyasining 2024-yil 1-fevraldagi № 09-13132-sonli xati yuborilgan.
