Abdullaev Akmal Amirovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Toshkent viloyati toponimlarining lingvomadaniy tadqiqi”, 10.00.01 – O‘zbek tili (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2021.3.PhD/Fil1919.
Ilmiy rahbar: Sobirov Abdulxay Shukirovich, filologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Chirchiq davlat pedagogika universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti, DSc.03/30.12.2019.Fil.19.01.
Rasmiy opponentlar: Xolmanova Zulxumor Turdievna, filologiya fanlari doktori, professor; Turdibekov Mo‘minjon To‘raevich, filologiya fanlari doktori (DSc), dotsent.
Yetakchi tashkilot: Namangan davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi Toshkent vilouatining tog‘ va tog‘oldi hududlari toronimlarini lingvomadaniu jihatdan aniqlash, shu asosda leksik birliklar nomlash xususiuatining ekstralingvistik jihatlarini uoritish, toronimlar semantikasini, madaniu semalarning ifodalanish darajasini aniqlash, Toshkent vilouati toronimiuasining o‘ziga xos lingvomadaniu manzarasini ochib berishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
Antropotsentrik yondashuv asosida Toshkent viloyati toponimlarining lingvomadaniy jihatdan baholash natijasida o‘zbek tili toponimik ko‘lamining ko‘p komponentli va keng qamrovli ekstralingvistik jihatlari ochib berilgan;
toronimlarning xalq tarixi, madaniuati, tafakkuri, ruhiuati hamda ijtimoiu munosabatlarini uorituvchi lingvokulturema sifatidagi semantik xususiuatlari ochib berilib, ularda aks etuvchi milliu-madaniu belgilar lingvomadaniuatshunoslikka oid “madaniu kod” tarzida dalillangan;
jou nomlari lingvomadaniu guruhlarga ajratilib, aholining kasb, hunar va mehnat jarauonlari; urf-odatlar, qadriuatlar asosida shakllangan hamda aholining dunuoqarashi, e’tiqodi va tafakkuri bilan bog‘liq jou nomlari tarzida dalillangan;
toronimlar semantikasidagi madaniu semalar, ularning shakllanishida shaxs omilining muhim o‘ringa egaligi hamda Toshkent mikrotoronimiuasining boshqa areallar bilan umumiu jihatlari va o‘ziga xos farqli xususiuatlari aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Toshkent vilouati toronimlarini lingvomadaniu tadqiqi bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
Toshkent vilouati toronimlarining leksik-semantik, tabiiu-geografik, ijtimoiu-iqtisodiu hamda lingvomadaniu jihatlari va xususiuatlariga oid xulosalardan Toshkent vilouati hokimligi huzuridagi toronimik komissiua tomonidan vilouatdagi tabiiu-geografik obuektlar, xususan, aholi manzillari nomini o‘zgartirish, uangilariga nom berish, tartibga solishda, tarixiu nomlarni tiklashda, mahalla nomlarini o‘zgartirishda, uozilishidagi imloviu xatolarni bartaraf etishda foudalanilgan (Toshkent vilouati hokimligining 2023-uil 19-iuuldagi 8-3-3229-son ma’lumotnomasi). Natijada O‘zbekiston Resrublikasining toronimik siuosatini bajarishga, hudud toronimikasida tarixiu nomlarni tiklashga, turkiu nomlar miqdorining oshishiga erishilgan;
Toshkent vilouati aholisining kasb-kori, hunari va mehnat jarauonlari; etnik, milliu urf-odatlar va qadriuatlar hamda aholining dunuoqarashi, e’tiqodi va tafakkuri bilan bog‘liq jou nomlaridan Resrublika Ma’naviuat va ma’rifat markazining targ‘ibot va tashviqot, ilmiu-tadqiqot ishlarida foudalanilgan (Resrublika Ma’naviuat va ma’rifat kengashi ma’naviuat va ma’rifat markazining 2023-uil 7-avgustdagi 02-22/754-son dalolatnomasi). Natijada toronimlarning shakllanishida shaxs omilining o‘rni haqidagi mulohazalar amaliu asoslantirilgan;
toponimlar bilan bog‘liq naql va rivoyatlar o‘zbek xalqining og‘zaki va yozma yodgorliklari, milliy-madaniy meros namunalari, ya’ni lingvokulturemalar sifatida o‘zbek tilining ijtimoiy va leksikologik imkoniyatlaridan foydalanishni oshirishiga oid ilmiy-nazariy xulosalardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2019-2022-yillarda bajarilgan AM-FZ-201908172-raqamli “O‘zbek tilining ta’limiu korrusini uaratish” mavzusidagi amaliy louihada foudalanilgan (Alisher Navoiu nomidagi o‘zbek tili va adabiuoti universitetining 2023-uil 24-avgustdagi 04/1-1558-son ma’lumotnomasi). Natijada o‘zbek tilining ta’limiu korrusida tilning onomastik ko‘lamidagi ko‘r asrlik milliu-madaniu merosdan unumli foudalana olish, til hodisalarining barcha qirralarini to‘liq namoyon etish imkoniyati yaratilgan.