Ganiev Orifjon Kurbanovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i): «Kupratlar tunnel spektrlari va ikki o‘lchamli elektr o‘tkazuvchanligining polyaronli va ko‘ptirqishli xususiyatlari», 01.04.07 – Kondensirlangan holat fizikasi (fizika-matematika fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2019.2.PhD/FM362.
Ilmiy rahbar: Yavidov Baxram Yangibaevich,fizika-matematika fanlari doktori.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Yadro fizikasi instituti, DSc.02/30.12.2019.FM/T.33.01.
Rasmiy opponentlar: Xidirov Irisali, fizika-matematika fanlari doktori, professor; Rasulov Rustam Yavkachovich, fizika-matematika fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot:Andijon davlat universiteti
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi kupratli o‘tao‘tkazgichlar va S–I–N tunnel kontaktlarida zaryad uzatish jarayonlarining qonuniyatlarini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
kupratlarda zaryad tashuvchilar harakatchanligining temperaturaga nomonoton bog‘liqligi kupratlarning normal holatida BKShga o‘xshash psevdotirqish rejimiga o‘tish va nokogerent polyaron kuper juftlarining hosil bo‘lishi tufayli yuzaga kelishi aniqlangan;
birinchi marotaba polyaron yondoshuvi asosida qatlamli o‘tao‘tkazgichlarning psevdotirqish holatiga o‘tish temperaturasidan yuqorida va pastda metall o‘tkazuvchanligi hamda ushbu materiallarning psevdotirqish temperaturasidan pastda nometall o‘tkazuvchanligi tushuntirilgan;
S–I–N kontakti orqali kvazizarralarning tunnellanishini ya’ni musbat kuchlanishda metaldan YuHO‘O‘ga elektronlarning tunnellanishi va manfiy kuchlanishda YuHO‘O‘dan normal metalga kovakli katta polyaronlarning, ham erkin, ham polyaron kuper juftlarining dissotsiatsiyalanishi natijasida paydo bo‘ladigan tunnellanishni tavsiflovchi nazariy model taklif qilingan;
birinchi marotaba polyaron va ko‘ptirqish effektlarining S–I–N kontaktlar orqali kvazizarralarning tunnel mexanizmlariga sezilarli ta’sir etishi hamda turli kupratlardagi tunnel spektrlarining g‘ayrioddiy hususiyatlari uchun mas’ul ekanligi ko‘rsatilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Kupratlarning ikki o‘lchamli elektr o‘tkazuvchanligi va tunnel spektrlarining polyaron va ko‘ptirqishli xususiyatlarinio‘rganish bo‘yicha olingan natijalar asosida:
kupratli o‘tao‘tkazgichlardagi zaryad tashuvchilar harakatchanligining haroratga nomonoton bog‘likligi uchun polyaron effektlarining rolini aniqlash bo‘yicha olingan natijalar xorijlik tadqiqotchilar tomonidan halqaro ilmiy jurnallarda (Journal of the Physical Society of Japan 88, 064711, 2019; Physica B: Condensed Matter 548, 58-70, 2018; Pramana – Journal of Physics 91, 84, 2018) har xil legirlash darajalarida Bi-2212 monokristallarining elektron tuzilishi va fazaviy holatini o‘rganish uchun foydalanilgan. Ilmiy natijalarning qo‘llanilishi nomutanosib kupratlarda zaryad uzatish tabiatining mohiyatini tushuntirish imkonini bergan;
T*dan yuqorida va pastda metal o‘tkazuvchanlikni hamda T*dan pastda nometal o‘tkazuvchanlikni, shuningdek legirlangan kupratlarning normal holatida Xoll koeffisientini o‘rganishda polyaronlar tasavvuri doirasida olingan natijalar chet ellik tadqiqotchilar tomonidan (International Journal of Modern Physics B 29, 1550180, 2015; Physica B 457, 113–116, 2015; Applied Physics Research 7, No. 4, 2015; Physica C 524, 18–23, 2016; Current Applied Physics 16, 931-938, 2016; Low Temperature Physics 44, 81 (2018); Physica Scripta 94, 055803, 2019; Journal of the Physical Society of Japan 88, 064711, 2019; Applied Sciences 10, 2286, 2020) polyaron modeli doirasida legirlangan kupratli birikmalar transport xususiyatlarini o‘rganishning istiqbolli bosqichi sifatida foydalanilgan. Ilmiy natijalarning qo‘llanilishi legirlangan kupratlarning normal holati (T* >Ts) da paydo bo‘ladigan psevdotirqishning kelib chiqish sabablarini aniqlash imkonini bergan;
S–I–N kontaktlari orqali kvazizarralarning tunnellanishini tushuntirib beradigan, shuningdek nomutanosib kupratli o‘tao‘tkazgichlarning tunnel spektrlarini etarli darajada tavsiflovchi model xorijlik olimlar tomonidan (International Journal of Modern Physics B 29, 1550180, 2015; Physics Letters A381, 2731-2735, 2017; Physica Scripta 94, 055803, 2019; Journal of the Physical Society of Japan 88, 064711, 2019) nomutanosib kupratli o‘tao‘tkazgichlar real fazosidagi polyaron (bipolyaron) larning juftlashishi natijasida yuzaga keladigan, katta o‘tao‘tkazuvchan tirqishli o‘tao‘tkazuvchan tokining oqishini tadqiq qilishda foydalanilgan. Ilmiy natijalarning qo‘llanilishi ko‘ptirqishli kartina, shuningdek, nomutanosib kupratlardagi tunnel xarakteristikalarning asosiy xususiyatlarini tushunish imkonini bergan.