Xalilov Umedjon Boymamatovichning
doktorlik (DSc) ishi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Doktorlik ishi mavzusi,ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Uglerod nanostrukturalarining molekulyar darajadagi selektiv sintezi», 01.04.03 – Molekulyar fizika i issiqlik fizikasi(fizika-matematika fanlari).
Doktorlik ishi mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2020.3.DSc/FM159.
Ilmiy maslahatchi: Mirzaev Sirojiddin Zaynievich, fizika-matematika fanlari doktori, professor.
Doktorlik ishi bajarilgan muassasa nomi: Antverpen universiteti (Bel`giya) va O‘zRFAIon-plazma va lazer texnologiyalari instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: O‘zR FA Ion-plazma va lazer texnologiyalari instituti,DSc.02/30.12.2019.FM.65.01.
Rasmiy opponentlar: Baxramov Sagdulla Abdullaevich, fizika-matematika fanlari doktori, professor, O‘zR FA akademigi;Qutliev Uchqun Otaboevich, fizika-matematika fanlari doktori, professor; Yasushi Shibuta, professor, Tokio universiteti (Yaponiya).
Yetakchi tashkilot nomi: Fizika texnika instituti.
Doktorlik ishi yo‘nalishi: nazariy va amaliyahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi ma’lum xususiyatlarga ega bo‘lgan yangi uglerod nanostrukturalarining selektiv sintezini molekulyar darajada boshqarish mexanizmlarini ilg‘or modellashtirish usullari yordamida aniqlash va shu orqali struktura ehtimoliy boshqaruvi usulini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
ilk bor uch xil uglerod ta’minotchilari, ya’ni katalizator sirtdagi uglerod, diffuziyalangan uglerod va gaz muhitidagi (ilgariroq sirtdan yo‘qotilgan) uglerodlarning hosil bo‘lishi uglerodli gazning turiga bog‘liqligi ko‘rsatib berilgan;
birinchi bor sistemaning vodorodsizlanish darajasi (k-koeffisient) uglerod nanonaychasi (UNN) o‘sishining ilk bosqichidagi oraliq bosqichlarini ajratishga imkon berishi ko‘rsatilgan;
parallel uglerod nanodevorlarining paydo bo‘lishi eksperimental ravishda taxmin etilgan ko‘p qavatli UNN (KQNN) lar o‘sishining ilk qadamini tushuntira olishi ko‘rsatilgan;
kislorodni tozalash effekti tufayli qavatlari (devorlari) kam bo‘lgan UNN lar o‘sish ehtimolligi eksperimentning jumboqli (tushunish qiyin bo‘lgan) natijalarini tushunish imkonini berishi ko‘rsatilgan;
ilk bor naycha diametrini (ya’ni, bir qavatli UNN (BQNN) kengayishi yoki torayishi) uglerod ta’minotchilarining qo‘shilish sur’atiga teskari bog‘liqligi boshqa modellashtirish usullariga asoslangan tadqiqotlar natijalariga muqobil ravishda eksperimental dalillarni (kuzatishlarni) tushuntirib berishi aniqlangan;
birinchi bor BQNN qopqog‘i butunlay kimyoviy yo‘qotilishdan oldin ketma-ket ravishda uglerod qafasiga (fullerenga), uglerod nanoqatlamiga (grafenga) va poliin zanjirlariga (karbinga) aylanishi aniqlangan;
ilk marta H2-plazma orqali BQNNni yo‘qotish ehtimolligi γ-burchakka, ya’ni orto HC-CH bog‘ va xirallik vektori orasidagi burchakka bog‘liqligi aniqlangan;
BQNN ichidagi nanonaycha yoki grafenning selektiv o‘sishi mos ravishda zanjir-halqa-qopqoq o‘zgarishining tezligi bilan belgilanishi aniqlangan;
ilk bor Ni bilan tugallangan karbindagi taqiqlangan zona kengligini zanjir bo‘ylab H konsentratsiyasini boshqarish orqali o‘zgartirish mumkinligi aniqlangan;
BQNN ichidagi metall (katalizator) nanozarralarini oksidlash orqali yo‘qotish natijasida uglerod nanostrukturalarining barqarorligi oshishi aniqlangan;
birinchi marta katalizator nanozarralarining vodorodlanishi H2-plazma muhitida ularning hajmini saqlab turishiga olib kelishi ko‘rsatilgan;
birinchi marta oksidlovchining energiyasini, o‘sish harorati va sirt egriligini aniq o‘zgartirish orqali a-SiO2 (katalizator tagligi sifatida) ning ultrayupqa qalinligini boshqarish mumkinligi baholangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Uglerod nanostruk-turalarining molekulyar darajadagi selektiv sintezi bo‘yicha olingan ilmiy natijalar WebofScience ilmiy ma’lumotlar bazasiga kiruvchi yuqori impakt faktor (IF)li jurnallarda chop etilgan 130 ilmiy ishlarning tajriba va hisoblash natijalarini sharhlash yoki tavsiflash, shuningdek tahliliy ishlarda iqtibos keltirish orqali joriy qilingan, jumladan:
uglevodorodlar yordamida uglerod nanonaychalarini o‘sishi, vertikal grafen qatlamining paydo bo‘lishi, vodorodlash effekti va uglerodli gazga bog‘liq bo‘lgan UNN ni o‘sishining ilk bosqichlaridagi boshqa molekulyar dalillari (ya’ni, tadqiqotning 1, 2, 3, 4 va 5 ilmiy yangiliklari) [Chem. Rev. 2020; 120: 2693 (IF=54,301), Mater. Today 2018; 21: 845 (IF=24,372), ACS Nano 2018; 12: 11756 (IF=13,903), J. Catal. 2017; 349: 149 (IF=7,723), Carbon 2016; 107: 171 (IF=7,466) va J. Phys. Chem. Lett. 2015; 6: 2232 (IF=7,329)] maqolalarda berilgan natijalarni talqin qilish va tavsiflashda ishlatilgan;
plazma yordamida UNN larning o‘sishi va yo‘qotilishi hamda uglerod qatnashmagan gazlarning UNN larning selektiv sinteziga ta’siri (ya’ni, tadqiqotning 6, 7, 8 va 9 ilmiy yangiliklari) [Mater. Horiz. 2018; 5: 765 (IF=14,356), Chem. Sci. 2017; 8: 7160 (IF=9,556), Carbon 2018; 137: 527 (IF=7,466) va Int. J. Hydog. Energy 2020; 45: 15302 (IF=4,084)] maqolalarda olingan natijani tahlil qilishda va xulosani asoslashda ishlatilgan;
katalizator (metal) nanozarrachalari va nanooksidlash yordamida katalizator uchun taglik materiallarini hosil bo‘lishi bilan bog‘liq natijalar (ya’ni, tadqiqotning 10, 11 va 12 ilmiy yangiliklari) [ACS Nano 2019; 13: 3005 (IF=13,903), Phys. Rev. Lett. 2017; 118: 1 (IF=9,227), Sol. Energy Mater. Sol. Cells 2020; 208: 1 (IF=6,019), Appl. Surf. Sci. 2020; 505: 1 (IF=5,155), Fuel 2017; 210: 1 (IF=5,128), J. Phys. Chem. C 2020; 124: 1932 (IF=4,309), Cryst. Growth Des. 2015; 15: 3105 (IF=4,153), Phys. Rev. B 2019; 100: 1 (IF=3,736), Plasma Process. Polym. 2017; 14: 1 (IF=3,173); J. Phys. D: Appl. Phys. 2018; 51: 1 (IF=2,829), J. Appl. Phys. 2014; 116: 1 (IF=2,328) va J. Nanomater. 2016; 2016: 1 (IF=2,233)] maqolalarda keng muhokama qilingan.