Ortikov Ilxomjon Sobirovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «2N, -okso, -tiokso-5,6-dimetiltieno[2,3-d]pirimidin-4-onlarning kimyoviy o‘zgarishlari», 02.00.03–Organik kimyo (kimyo fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2017.2.PhD/K34.
Ilmiy rahbar: Elmuradov Burxon Jo‘raevich, kimyo fanlari nomzodi, katta ilmiy xodim.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘simlik moddalari kimyosi instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: O‘zbekiston Milliy universiteti, DSc.27.06.2017.K.01.03.
Rasmiy opponentlar: Maxsumov Abdulxamid Gafurovich, kimyo fanlari doktori, professor; Xoliqov Tursunali Suyunovich, kimyo fanlari nomzodi, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Toshkent farmatsevtika instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: 2N-, -alkil-, -okso-, -tiokso-5,6-dimetiltieno[2,3-d]pirimidin-4-onlarni yangi hosilalarining sintez usullarini ishlab chiqish hamda ularni fizik-kimyoviy va biologik xossalarini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor 2N-, alkil-, alkiltio-, -okso, -tiokso-5,6-dimetiltieno[2,3-d]pirimidin-4-onlarning elektrofil va nukleofil reagentlar bilan reaksiyalari amalga oshirilgan hamda jarayonlarning borishiga ta’sir etuvchi asosiy omillar aniqlangan;
2N-, almashgan-5,6-dimetiltieno[2,3-d]pirimidin-4-onlarni oddiy va FAK sharoitlarida alkillash (propargillash) reaksiyalari olib borilgan va selektiv mono- yoki dialkil-hosilalar hosil bo‘lishi aniqlangan;
2N-, almashingan-5,6-dimetiltieno[2,3-d]pirimidin-4-onlar nitro-lovchi aralashma bilan reaksiyalarida 1N va 3N da N atomi bo‘lishi prototrop tautomeriya tufayli ipso-nitrolash sodir bo‘lishiga, alkil guruhlari bo‘lishi esa 5-metil guruhlarining karbon kislotalargacha oksidlanishiga olib kelishi aniqlangan;
dastlabki tienopirimidin-4-onlarning karbonil guruhlari fosforoksixlorid ta’sirida oson nukleofil almashinish reaksiyasiga kirishib molekulasida xlor atomi tutgan reaksion faol hosilalarga olib kelishi va ularning turli nukleofil reagentlar bilan boradigan reaksiyalariga ta’sir etuvchi omillar aniqlangan;
ilk bor gidrazin (binukleofil) fragmenti saqlagan 2N-4-gidrazinil-5,6-dimetiltieno[2,3-d]pirimidinning (di)karbonil birikmalar bilan reaksiyalari E-izomer shakldagi gidrazonlar yoki geterotsiklizatsiya mahsulotlari hosil bo‘lishi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
2N-, almashgan-5,6-dimetiltieno[2,3-d]pirimidin-4-onlar va ularni hosilalarining samarali sintez usullari va modifikatsiyalari bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
5,6-dimetiltieno[2,3-d]pirimidin-4-onlarni nitrolash reaksiyalari VA-FA-F-11-110 raqamli «Asetilaminobenzimidazol asosida yuqori samarali antigel`mint preparat olish texnologiyasini ishlab chiqish» mavzusidagi loyihada benzimidazol hosilalariga nitro guruh kiritishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining 2019 yil 3 iyundagi 4/1255-1617-son ma’lumotnomasi). Natijada nitroguruh saqlagan potensial biologik faol birikmalar olishning samarali usullarini yaratish imkonini bergan;
2N-, almashgan-5,6-dimetil-TPlarni ipso-nitrolash/oksidlash mahsulotlari sintezi va modifikatsiyasidan FA-F7-T207 raqamli «Biologik faol geterotsiklik birikmalar molekulasida asimmetrik markaz hosil qilishning nazariy muammolari» mavzusidagi fundamental loyihada yangi
S-S bog‘lari tutgan TP hosilalarini sintez qilishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Fan va texnologiyalar agentligining 2017 yil 18 dekabrdagi FTA 02-11/1322-son ma’lumotnomasi). Natijada geterotsiklik birikmalar molekulasida asimmetrik markaz hosil qilish imkonini bergan;
5,6-dimetiltieno[2,3-d]pirimidin-4-onlarni ipso-nitrolash/oksidlanish reaksiyalaridan 2013FFGB0002 raqamli loyihada tieno[2,3-d]pirimidin-4-onlarni yangi hosilalarini sintez qilishda foydalanilgan (Sinsz`yan fizika va kimyo texnika institutining (Xitoy) ma’lumotnomasi). Natijada nitrolash usullarini yaratish va muhim funksional guruhlar (nitro, amino) saqlagan bilding-bloklar olish imkonini bergan.