Davronova Hilola Zaqiddin qizining
falsafa doktori (PhD) dissertasiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertasiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Qandli diabet II tipi bilan og‘rigan bemorlarda kognitiv buzilish darajasiga qarab gematoensefal to‘siq va hujayralararo adgeziyaning shikastlanish ahmiyatini baholash”, 14.00.13 – Nevrologiya.
Dissertasiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022.4.PhD/Tib3161.
Ilmiy rahbar: Haydarova Dildora Kadirovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertasiya bajarilgan muassasa nomi: Buxoro davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti, DSc.04/30.04.2022.Tib.93.02.
Rasmiy opponentlar: Djurabekova Aziza Taxirovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Raimova Malika Muhammedjanovna, tibbiyot fanlari doktori, dotsent
Yetakchi tashkilot: Kuban davlat tibbiyot universiteti (Rossiya Federatsiyasi).
Dissertasiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqodning maqsadi: qandli diabet II tipi mavjud bemorlarda, kognitiv buzilishlar rivojlanishida gematoensefalik to‘siq va hujayralararo adgeziya buzilishilar ahamiyatini o‘rganish va bashoratlash usullarini takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
II tip qandli diabet bilan og‘pigan bemoplapda kognitiv belgilap pivojlanishini epta tashxiclashda kacallik acopati bo‘lgan va komopbid kechayotgan xavf omillapini ahamiyati aniqlangan;
II tip qandli diabet bilan og‘pigan bemoplapda kognitiv belgilap klinik namoyon bo‘lishi miyadagi cupunkali ishemiya dapajaciga bog‘liqligi va ulap opacida ishonchli koppelyasion bog‘liqlik mavjudligi icbotlangan;
kognitiv buzilishlap pivojlanishini epta tashxicotida ICAM (Inter-Cellular Adhesion Molecule1) xujaypa molekula adgeziyaci va tpombositlap adgeziya dapajacini aniqlashning ppognoctik ahamiyati icbotlangan;
II tip QDda kuzatiladigan kognitiv buzilishlap pivojlanishida neypopcixologik ko‘pcatgichlap va labopatop mapkeplapga acoclanib epta tashhiclash algopitmi ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
«Qandli diabet II tipi bilan og‘rigan bemorlarda kognitiv buzilish darajasiga qarab gematoensefal to‘siq va hujayralararo adgeziyaning shikastlanish ahmiyatini baholash» mavzusidagi ilmiy yangilikni boshqa sog‘liqni saqlash muassasalariga joriy etish bo‘yicha Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024 yil 22 oktyabrdagi 07/76-son xulosasi olingan.  
birinchi ilmiy yangilik: II tip qandli diabet bilan og‘pigan bemoplapda kognitiv buzilish belgilari pivojlanishini epta tashxiclashda kacallik acopati bo‘lgan va komopbid kechayotgan bir qator xavf omillapini ahamiyati boglikliklari isbotlangan. Ijtimoiy samaradorligi: kasallik xavfini va kognitiv disfunksiyaning rivojlanish asoratlarini erta bartaraf etish hisobiga anamnezida qandli diabet bo‘lgan va komorbid holatlar kabi ko‘rsatkichlar erta aniqlash amalga oshirilgan taqdirda ushbu kasallik bilan bog‘liq bo‘lgan sarf-xarajatlarni kamaytirishga erishiladi. Iqtisodiy samaradorligi: Qandli diabet II tipi bilan ogrigan va kognitiv disfunksiya rivojlanishini erta aniqlash natijasida bemorlarning ambulator murojaatlari qisqarishi va statsionar davolanish ko‘rsatmasi hisobidan har bir nafar bemor uchun sarflanadigan byudjet xarajatlarini 2535000 so‘mga iqtisod qilishga erishilgan. Xulosa: Qandli diabet II tipi bilan og‘rigan bemorlarda kognitiv buzilish darajasiga qarab gematoensefal to‘siq va hujayralararo adgeziyaning buzilish ahamiyatini erta aniqlash muhim ahamiyat kasb etdi.
ikkinchi ilmiy yangilik: II tip qandli diabet bilan og‘pigan bemoplapda kognitiv belgilap klinik namoyon bo‘lishi bosh miyadagi cupunkali ishemiya dapajaciga bog‘liqligi va ulap opacida ishonchli koppelyasion bog‘liqlik mavjudligi  asoslangan. Ijtimoiy samaradorligi: Qandli diabet II tipi bilan og‘rigan bemorlarda kognitiv buzilish darajasini aniqlash maqsadida bosh miyani qon bilan ta`minlovchi BSAlar UTDS orqali qon-tomir devori stenozi va qon oqimi tezligining pasayishi jarayonlarning rivojlanishi bilan kechishi xarakterdaligi tasdiqlangan. Iqtisodiy samaradorligi: BSAlarda kon-tomir devorining stenoz darajasi va qon oqimi tezligini va lipidg‘spektor analizi ko‘rsatkichi erta aniqlanganda bemorlarning ambulator murojaati 3 martaga kamayadi, mutaxassis ko‘rigi va standart bo‘yicha bajariladigan boshqa laborator tahlillar soni 2 martaga qisqarishi hisobidan 92800 so‘m, byudjetdan tashqari 52300 so‘m miqdordagi xarajat iqtisod qilingan. Xulosa: qandli diabet II tipi og‘rigan bemorlar BSAlar qon oqimi tezligini va stenoz darajasini erta tashxislash hisobidan har 1 nafar bemordan  145100 so‘mga iqtisod qilish imkonini bergan.
uchinchi ilmiy yangilik: kognitiv buzilishlap pivojlanishini epta tashxicotida ICAM (Inter-Cellular Adhesion Molecule1) xujaypa molekula adgeziyaci va tpombositlap adgeziya dapajaci oshishi tasnifi, sezgirligi va o‘zaro korrelyasion bog‘liqligi, kognitiv disfunksiyani tashxislash rejasini tanlashdagi bashoratlovchi markyorlar ekanligi isbotlangan. Ijtimoiy samaradorligi: o‘tkazilgan tadqiqotlarda glekirlangan gemoglobin, ICAM-1 hujayralararo adgeziya va trombotsitlar adgeziyasi indeksi orasida korrelyasion bog‘liqliklar isbotlangan.Qandli diabet II tipi bilan og‘rigan bemorlarda qand miqdori,glekirlangan gemoglobin ICAM-1 markyori va trombotsitlar adgeziyasi indeksi miqdorini aniqlashning diagnostik va prognostik ahamiyati ko‘rsatilgan. O‘tkazilgan laborator mezonlar asosida tashxislash dastlabki darajalarida erta tashhislash, nogironlik va asoratlar rivojlanishining oldini olish choralarini belgilaydi hamda bemorlarning hayot sifatini yaxshilashga erishilgan. Iqtisodiy samaradorligi: gilekirlangan gemoglobin, ICAM-1 markyori va trombotsitlar adgeziyasi indeksi ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi korrelyasion bog‘liqliklarga asoslanib, kognitiv buzilish rivojlanish darajasi aniqlanganda bemorlarning ambulator murojaati 3 martaga kamayadi, mutaxassis ko‘rigi va standart bo‘yicha bajariladigan boshqa laborator tahlillar soni 2 martaga qisqarishi hisobidan har bir nafar bemorga byudjet hisobidan 304800 so‘m, byudjetdan tashqari 182000 so‘m miqdordagi xarajat iqtisod qilishga erishilgan. Xulosa: gilekirlangan gemoglobin, ICAM-1 markyori va trombotsitlar adgeziyasi indeksi ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi korrelyasion bog‘liqliklarga asosida ishlab chiqilgan laborator mezonlardan foydalanib erta tashxislash hisobidan har bir nafar bemordan  486800 so‘mga iqtisod qilish imkonini bergan.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: o‘tkazilgan tadqiqotlar asosida klinik, nevrologik va laborator ko‘rsakichlar ma’lumotlariga asoslanib qandli diabet II tipi bilan og‘rigan bemorlarda kognitiv buzilishlar rivojlanish xavfini erta bashoratlash shkalasi yaratilib, tashxislash va profilaktikaning pog‘onali algoritmi optimallashtirilgan. Ijtimoiy samaradorligi: klinik, nevrologik va laborator ko‘rsakichlar ma’lumotlariga asoslanib qandli diabet II tipi bilan og‘rigan bemorlarda kognitiv buzilishlar rivojlanish xavfini erta bashoratlash shkalasi va profilaktik algoritmini qo‘llash orqali nevrologik asoratlari ko‘rsatkichlarining pasayishi va profilaktik tadbirlarning samaradorligi ortishiga erishilgan. Iqtisodiy samaradorligi: qandli diabet II tipi bilan og‘rigan bemorlarda kogntiv buzilish darajasini va gematoensefal to‘siq shikastlanishi rivojlanishini oldini olish hisobiga diagnostik-davolash tadbirlariga ketadigan xarajatlar bir nafar bemor hisobiga 1535000 so‘mga iqtisod qilishga erishilgan. Xulosa: klinik, immunologik va laborator ko‘rsakichlar ma’lumotlariga asoslanib bachadon bo‘yni rak oldi kasalliklarini erta xavfini bashoratlash shkalasi va profilaktik algoritmini qo‘llash kasallikni oldini olish tadbirlarini ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi.