Nasrullaev Azizbek Ozodovichning

falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.

Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «2,3-Tri, -tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-tionlarning kimyoviy o‘zgarishlari», 02.00.03–Organik kimyo (kimyo fanlari).

Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2017.2.PhD/K33.

Ilmiy rahbar: Elmuradov Burxon Jo‘raevich, kimyo fanlari nomzodi, katta ilmiy xodim.

Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘simlik moddalari kimyosi instituti.

IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: O‘zbekiston Milliy universiteti, DSc.27.06.2017.K.01.03.

Rasmiy opponentlar: Abdugofurov Ibragimdjan Azizovich, kimyo fanlari doktori, dotsent; Zohidov Qosim Oqilovich, kimyo fanlari nomzodi, dotsent.

Yetakchi tashkilot: Toshkent farmatsevtika instituti.

Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy ahamiyatga molik.

II. Tadqiqotning maqsadi: 2,3-tri-, -tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-tionlarni yangi hosilalarining sintez usullarini ishlab chiqish hamda ularni fizik-kimyoviy va biologik xossalarini aniqlashdan iborat.

III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:

ilk bor 2,3-tri-, -tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-tionlarning elektrofil va nukleofil reagentlar bilan reaksiyalari amalga oshirilgan hamda jarayonlarning borishiga ta’sir etuvchi asosiy omillar aniqlangan;

2,3-tri-, -tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-onlar va -tionlarning aromatik al`degidlar bilan ishqoriy va kislotali muhitda ta’sirlashganda reaksiya sharoiti hamda al`degidlar tuzilishiga qarab a-ariliden- yoki α-aril-, -gidroksimetil hosilalar hosil bo‘lishi aniqlangan;

2,3-tri-, -tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-tionlarni nitrolash va formillash reaksiyalari xinazolin-4-onlardan farqli ravishda, tiokarbonil guruhining karbonil guruhigacha oksidlanishi va enol shakldagi izomer mahsulot –  α-gidroksimetiliden-2,3-tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-tion hosil bo‘lishi bilan ketishi isbotlangan;

ilk bor 2,3-tri-, -tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-tionlarning molekulyar brom va gidrazin gidrat bilan reaksiyalaridan perbromidlar va muhim sintonlar - (E)-4-gidrazono-xinazolinlar sintez qilingan;

ilk bor α-xlormetiliden-2,3-tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-tionning natriy gidroselenid bilan reaksiyasi yordamida tarkibida selen atomi saqlagan α-gidroselenilmetiliden-2,3-tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-tion sintez qilingan.

IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.

Trisiklik xinazolin-4-onlar va –tionlarning samarali sintez usullarini, modifikatsiyasini va biologik xossalarini tadqiq qilish bo‘yicha olingan natijalar asosida:

6-(4-nitrobenziliden)-6,7,8,9-tetragidro-11H-pirido[2,1-b]xinazolin-11-tion, 6,7,8,9-tetragidro-11H-pirido[2,1-b]xinazolin-11-tion,  6,7,8,9,10, 12-geksagidroazepino[2,1-b]xinazolin-12-tion, 2,3-digidropirrolo[2,1-b] xinazolin-9(1H)-tion, 9-gidrazino-1,2,3,9-tetragidropirrolo[2,1-b]xinazo-linlarning rentgen tuzilish tahlili natijalari Kembridj markaziy kristallografik ma’lumotlar bazasiga kiritilgan (The Cambridge Structural Database, CCDC, 1402646, 1482606, 1482607, 886969, 1819031). Natijada bazaga kiritilgan yangi birikmalar o‘xshash moddalarning tuzilishini aniqlash imkonini bergan;

trisiklik xinazolin-4-tionlarning olinish usullari va reaksiyalaridan 31110103908 raqamli loyihada xinazolinning yangi hosilalarini sintez qilishda foydalanilgan (Sinsz`yan fizika va kimyo texnika instituti ma’lumotnomasi, Xitoy Xalq Respublikasi). Natijada yangi sintetik birikmalar molekulasiga tiokarbonil guruhi kiritish usullari yaratilgan va buning natijasida olingan moddalarning mikroblarga qarshi faolligini oshirish imkonini bergan;

xinazolin qatori alkaloidlari sintezi va biologik faolliklari  bo‘yicha tadqiqot natijalari asosida oliy ta’lim muassasalarining kimyo ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha «Bioorganik kimyo» nomli o‘quv qo‘llanmasida o‘z ifodasini topgan (392-18 raqamli guvohnoma). Natijada ta’lim jarayonida mashg‘ulotlar mazmunini takomillashtirishga, o‘quv dasturlarini tayyorlash hamda fanni o‘qitishda ta’lim samaradorligini oshirish imkonini bergan;

2,3-polimetilen-3,4-digidroxinazolin-4-tionlarni modifikatsiyasi FA-F3-T047 raqamli «Alkaloidlar va ularning sintetik analoglari qatorida yangi S-S- bog‘larini hosil bo‘lish usullarining nazariy asoslari» va FA-F7-T207 raqamli «Biologik faol geterotsiklik birikmalar molekulasida asimmetrik markaz hosil qilishning nazariy muammolari» mavzusidagi fundamental loyihalarda yangi alkaloid hosilalar va biologik faol moddalarni sintez qilishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi fanlar akademiyasining 2018 yil 22 maydagi 4/1255-1330-son ma’lumotnomasi). Natijada biologik faol geterotsiklik birikmalar molekulasida yangi S-S bog‘lari va asimmetrik markaz hosil qilishning samarali usullarini yaratish imkonini bergan;

xinazolin-4-tionlarning sintez usullari KA-9-002 raqamli «Qishloq xo‘jaligi, chorvachilik va parrandachilikda qo‘llash uchun yuqori samarali mahalliy antigel`mint preparat Xinazol va Gossipren ozuqa konsentratini yaratish» mavzusidagi amaliy loyihada antigel`mint preparat yaratishda foydalanilgan (Fan va texnologiyalar agentligining 2017 yil 18 dekabrdagi FTA-02-11/1319-son ma’lumotnomasi). Natijada yaratilgan tionlash usullari Xinazol preparatining yangi va yuqori samarali tioanaloglari sintez qilish imkonini bergan.