Ziyadullaev Mirjalol Egamberdi o‘g‘lining
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i): “3(H)-xinazolin-4-on hosilalari sintezi, kimyoviy xossalari, biologik faolligi va texnologiyasi”, 02.00.03 – Organik kimyo (kimyo fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.2.DSc/K188.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Chirchiq davlat pedagogika universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Chirchiq davlat pedagogika universiteti, DSc.03/30.09.2020.K.82.02.
Rasmiy opponentlar: Maxsumov Abduxamid Gafurovich, kimyo fanlari doktori, professor; Kamolov Luqmon Sirojiddinovich, kimyo fanlari doktori, dotsent; Matchanov Olimjon Davlatboevich, kimyo fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Toshkent davlat pedagogika universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: 3(H)-xinazolin-4-on hamda uning ikki, uch va olti almashgan hosilalarini sintez qilish, ularning tuzilishi va biologik faolliklarini aniqlash hamda chiqindisiz ishlab chiqarish texnologiyalarini yaratishdan  iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
3(H)-xinazolin-4-onning 2-R-almashgan (R= -Ch3; -C2H5; -C3H7; iso-C3H7; -C4H9; iso-C4H9) hosilalarini turli xil katalizator va organik moddalardan foydalangan holatda yuqori unumlarda sintez qilingan;
bitsiklik 3(H)-xinazolin-4-on va uning ikkinchi holatida alkil guruh saqlagan hosilalarini nitrolovchi aralashma (HNO3+H2SO4) ishtirokida nitrolash reaksiyasi olib borilgan, natijada 2-R-3(H)-xinazolin-4-onning 6-holatdagi vodorod atomi nitro guruhga elektrofil almashib tarkibida mos ravishdagi nitro guruh tutgan 3(H)-xinazolin-4-onlar sintez qilingan va ularning biologik faolligi aniqlangan;
6-nitro-3(H)-xinazolin-4-on va 2-metil-6-nitro-3(H)-xinazolin-4-onlarni SnCl2·2H2O ishtirokida amino hosilagacha qaytarish reaksiyasi olib borilgan va 6-amino-3(H)-xinazolin-4-on hamda 2-metil-6-amino-3(H)-xinazolin-4-onlar sintez qilingan hamda mahsulot unumiga ta’sir etuvchi omillar aniqlangan;
tarkibida amino guruh saqlagan 3(H)-xinazolin-4-on hosilalarini alifatik karbon kislotalar yordamida atsillash, aromatik karbon kislota vinil efirlari ishtirokida amidlash va aromatik aldegidlar bilan Shiff asoslari hosil bo‘lish reaksiyalari olib borilgan, reaksiya jarayoniga harorat, katalizator, reaksiya davomiyligi hamda reaksiyaga kirishuvchi moddalar mol nisbatlari ta’siri aniqlangan;
3(H)-xinazolin-4-on va 2-metil-3(H)-xinazolin-4-onning 3-holatida joylashgan -NH funksional guruhiga nisbatan tarkibida galogen saqlagan alkilgalogenidlar ishtirokida alkillash hamda geteroarillash reaksiyalari natijasida tegishli organik birikmalar sintez qilingan;
6-nitro-3(H)-xinazolin-4-onning 5% li suspenzion formasi, N-(2-metil-4-okso-3,4-digidroxinazolin-6-il)atsetamid preparatini olish jarayoniga ta’sir qiluvchi asosiy omillarning optimal sharoitlari aniqlangan;
ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘lgan nitrolovchi aralashmaning kimyoviy tarkibi o‘rganilib uning asosida murakkab tarkibli NKS va NPKS o‘gitlarini ishlab chiqarish texnologiyasi yaratilgan;
Angren konidan olingan qo‘ng‘ir ko‘mirni nitrolovchi aralashma bilan oksidlash orqali gumin kislotalar unumini oshirishning optimal shartlari isbotlangan hamda optimal sharoitda, nitrolovchi aralashmadagi HNO3 konsentratsiyasi 10% bo‘lganda, ko‘mirning organik qismi: HNO3:H2CO4=1:0,4:0,6, harorat 40 °C va oksidlanish vaqti 2 soat. Ko‘mirdagi gumin kislotalarning 3,96% dan 55,19% gacha oshganligi aniqlangan;
karbamid, ammoniy sulfat, aminokislota, kaliyxlor va EFKni oksidlangan ko‘mir mahsulotiga, ya’ni kaliy gumatiga qo‘shish orqali murakkab NKS va NPKS gumatlarini olish tartibi va texnologiyasi yaratilgan hamda  NKS va NPKS gumatlari xossalarining (to‘yingan bug‘ bosimi, zichligi, yopishqoqligi, kristallanish harorati) tarkibiga bog‘liqligi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
3(H)-xinazolin-4-on va uning 2-R-6-almashgan hosilalarini sintez qilish, ularning texnologiyasini yaratish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
sintez qilingan birikmalar asosida tayyorlangan biotsidlar  “Muborak gazni qayta ishlash zavodi” MChJda amaliyotga joriy qilingan (“Muborak gazni qayta ishlash zavodi” MChJning 2023 yil 14 dekabrdagi №1046/GK-12-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, neft sanoati korxonalari metall qurilmalari ekspluatatsion samaradorligini oshirish imkonini bergan;
3(H)-xinazolin-4-on asosida sintez qilingan birikmalar VA-FA-F-6-009 raqamli “Tabiiy birikmalar va ularning sintetik hosilalarining sitotoksik, antibakterial, zamburug‘ga qarshi va antioksidant faolligini o‘rganish” mavzusidagi amaliy loyihada Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli, Candida albicans shtammlariga nisbatan antibakterial faolliklarini aniqlashda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining 2021 yil 09 sentyabrdagi №4/1255-2626-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, zaharliligi kam bo‘lgan antibakterial dori vositalarini olish imkonini bergan.
sintez qilingan birikmalar “Sho‘rtan gaz kimyo majmuasi” MChJda iste’molga tayyorlangan tabiiy gaz tarkibidagi vodorod sulfid, merkaptanlar, sulfidlar hamda disulfidlarni ajratib oluvchi ingibitorlar sifatida amaliyotga joriy etilgan (“Sho‘rtan gaz kimyo majmuasi” MChJ ning 2023 yil 21 iyundagi №179/4017-son ma’lumotnomasi). Natijada, tabiiy gazdagi oltingugurtli birikmalarning 59-70% miqdori ajratib olingan, bu esa texnik va ekologik toza tabiiy gaz mahsulotlarini ishlab chiqarishga xizmat qilgan.
3(H)-xinazolin-4-on hosilalarini nitrolash jarayonida hosil bo‘ladigan nitrolovchi aralashma qoldig‘ining kimyoviy tarkibi o‘rganilgan va uning asosida N, P, K mikroelementlari saqlagan murakkab tarkibli suyuq o‘g‘itlari texnologik masshtablarda ishlab chiqilgan hamda O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi tomonidan ekspertizadan o‘tkazilgan (29.07.2024 dagi 3820-216626 sonli ma’lumotnoma, Ds 310167618-01:2024) va texnologik yo‘riqnoma (29.07.2024 dagi 3820-216626 sonli ma’lumotnoma, TI 310167618-01:2024) tasdiqlangan. Olingan natijalar qishloq xoʻjaligining turli sohalarida stimulyator sifatida keng miqyosda foydalanish imkonini bergan.