Zaxidova Kamola Shuxratovna
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar:
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «O‘zbekiston axolisi ayollarida polikistoz tuxumdon sindromining molekulyar genetik jixatlari» 14.00.03 – Endokrinologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2021.1.PhD/Tib1632.
Ilmiy rahbar: Raximova Gul`nara Nishanovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Tibbiy xodimlarning kasbiy malakasini rivojlantirish markazi.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Toshkent tibbiyot akademiyasi, DSc.04/30.12.2019.Tib30.02.
Rasmiy opponentlar: Shagazatova Barno Xabibullaevna, tibbiyot fanlari doktori, professor, Muzaffarova Salima Asxatovna tibbiyot fanlari doktori.
Yetakchi tashkilot: Toshkent pediatriya tibbiyot instituti.
Dissertatsiyaning yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: o‘zbekiston populyasiyasida reproduktiv yoshdagi ayollarda tuxumdon polikistozi sindromidada aniqlangan muhim fenotiplariga qarab klinik, biokimyoviy ko‘rsatkichlarni baholashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
o‘zbek populyasiyasida reproduktiv yoshidagi ayollarda PPARG2 va AR genlari polimorfizmining klinik xamda gormonal fenotipni hisobga olgan holda tuxumdonlar polikistozi sindromida molekulyar-genetik tadqiqotlar o‘tkazish asoslangan;
o‘zbekiston aholisining reproduktiv yoshidagi ayollarda tuxumdon polikistozi sindromi patogenezida insulin qarshiligini bashorat qiluvchi genlarning polimorfik lokusi PPARG2 aniqlangan;
o‘zbek populyasiyasida statistik tadqiqot natijalariga ko‘ra, PPARG genning G mutant alleli va mutant G/G gomozigota genotiplari A va B fenotiplarida tuxumdon polikistozini extimolini oshirishi isbotlangan;
o‘zbek ayollarida tuxumdon polikistozi xavfi kuzatilganda mutant allellar va geterozigota genotiplar tasdiqlanmagan va androgen reseptorlari AR polimorfizmi (CAG) genomi tuxumdon prolikistozi rivojlanishi bilan bog‘liq emasligi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Mazkur kasallik tashxisot, davolash kasallikni oldini olish qirralarini ochishi, molekulyar genetik asoslarini ko‘rib chiqib olingan natijalar davolash muassasalari amaliy faoliyatiga jumladan, Toshkent viloyat perinatal markaziga 01.06.2023 yildagi №273-sonli buyruq xamda Toshkent shahar 34-oilaviy poliklinikasiga 05.06.2023 yildagi №176-sonli buyruq bilan amaliyotga joriy etilgan.
birinchi ilmiy yangilik: o‘zbek ayollarida TPKS xavfi kuzatilganda mutant allellar va geterozigota genotiplar tasdiqlanmagan va androgen reseptorlari AR polimorfizmi (CAG) genomi tuxumdon polikistozi rivojlanishi bilan bog‘liq emasligi isbotlangan.
Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: pespublikaga kasallikning kirib kelishini oldini olish va erta tashxislash hamda asoratlarning oldini olish ko‘rsatkichini kamaytirishdan iborat.
Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: tadqiqotning iqtisodiy samaradorligi aniq raqamlarni berish murakkab, chunki biz kuzatgan bemorlarni shifoxonada davolanishga muxtojlari yuq. Lekin aniq va o‘z vaqtida tuxumdon polikistozli reproduktiv yoshdagi ayollarda gormonal negizidagi o‘zgarishlar turli fenotiplarda farqlanishi bilan diqqatga sazovor bo‘ldi. Ingibin B ko‘rsatkichi va Antimyuller gormoni miqdori sog‘lom guruxnikidan yuqori chiqti va axamiyati yo‘q deb xisobladik. Bitta bemor taxlili uchun ketgan so‘m 1565000 tashkil qilgan bo‘lsa, ushbu ko‘rsatilgan gormonlarni bekor qilinganda 660000 so‘m tejaldi.
Xulosa: Tuxumdon polikistozli reproduktiv yoshdagi ayollarda kasallikning namoyon bo‘lishiga qarab, klassik shakli 30,83%ni, V fenotipga mansublik 35%ni, S fenotipdagisi 15,8%ni, D fenotipdagi 18,3% tashkil qildi. Bemordarni 3 oydan so‘ng qayta tekshiruv kilinganda, 660000 co‘mni tejash imkonini berdi.
Zaxidova Kamola Shuxratovnaning «O‘zbekiston axolisi ayollarida polikistoz tuxumdon sindromining molekulyar genetik jixatlari» mavzusida ilmiy yangiliklarni boshqa sog‘liqni saqlash muassasalariga joriy etish bo‘yicha Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi Muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2023 yil 30 dekabrdagi 11-sonli bayonnomasi Sog‘liqni saqlash vazirligiga yuborilgan.
ikkinchi ilmiy yangilik: o‘zbekiston aholisining reproduktiv yoshidagi ayollarda tuxumdon polikistozi patogenezida insulin qarshiligini bashorat qiluvchi genlarning polimorfik lokusi PPARG2 baholangan;
Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: mazkur kasallik tashxisot, davolash kasallikni oldini olish qirralarini ochishi, molekulyar genetik asoslarini ko‘rib chiqib olingan natijalar davolash muassasalari amaliy faoliyatiga jumladan, Toshkent viloyat perinatal markaziga 01.06.2023 yildagi №273-sonli buyruq xamda Toshkent shahar 34-oilaviy poliklinikasiga 05.06.2023 yildagi №176-sonli buyruq bilan amaliyotga joriy etilgan.
Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: biokimyoviy va molekulyar-genetik tekshiruvlar tuxumdon polikistozi sindromi erta davrlarida tashhis qilish va ularning qaysi fenotipga mansubligini aniqlay bilish o‘z vaqtida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan asoratlarni oldini olish, kasallikni samarali davolash va tamoyillarini ishlab chiqishda eng samaralisini tanlash imkonini beradi.
Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: xar bir tuxumdon polikistozli bemor uchun biokimyoviy va molekulyar-molekulyar genetik taxlil uchun ketgan mablag‘ 783000 dan 935000 so‘mni tashkil qilgan. Bizni taklifimiz bilan olib borilgan tekshiruvlarga ketadigan mablag‘ 348000 so‘mni tashkil kilib, 597000 so‘m tejaldi.
Xulosa: PPARG2 genining (C>G) polimorfizmining S alleli va S/S gomozigota genotipi o‘zbek populyasiyasidagi ayollarda tuxumdon polikistozi sindromining paydo bo‘lishida muhim rol` o‘ynamaydi, lekin bu yovvoyi tipidagi allel o‘zbek populyasiyasida tuxumdon polikistozi paydo bo‘lishida himoya rolini o‘ynashi mumkin. Ushbu ayollarni 6 oydan keyingi taxlili uchun 597000 so‘m tejaldi.
Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan holda foydalanish: «O‘zbekiston axolisi ayollarida polikistoz tuxumdon sindromining molekulyar genetik jixatlari» mavzusida ilmiy yangiliklarni boshqa sog‘liqni saqlash muassasalariga joriy etish bo‘yicha Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi Muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2023 yil 30 dekabrdagi 11-sonli bayonnomasi Sog‘liqni saqlash vazirligiga yuborilgan (2-ilova).
uchinchi ilmiy yangilik: o‘zbek populyasiyasida PPARG genning G mutant alleli va mutant G/G gomozigota genotiplari A va B fenotiplarida tuxumdon polikistozi sindromini rivojlanish extimolini oshirishi asoslangan.
Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Mazkur kasallik tashxisot, davolash kasallikni oldini olish qirralarini ochishi, molekulyar genetik asoslarini ko‘rib chiqib olingan natijalar davolash muassasalari amaliy faoliyatiga jumladan, Toshkent viloyat perinatal markaziga 01.06.2023 yildagi №273-sonli buyruq xamda Toshkent shahar 34-oilaviy poliklinikasiga 05.06.2023 yildagi №176-sonli buyruq bilan amaliyotga joriy etilgan.
Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat:
tuxumdon polikistozi sindromida molekulyar-genetik asoslarini o‘rganish istiqbolli yo‘nalishlardan biri bo‘lib, bunda kasallikni erta davrlarida to‘g‘ri aniqlash, unda giperandrogeniyaning patogenetik mexanizmlarini tushunib etish, ovulyator disfunksiya va sklerokistozni rivojlanishida universal markerlarni topishga yordam beradi.
Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: tuxumdon polikistozli xar bir bemorni gormonal va molekulyar genetik tekshiruvi uchun ketgan mablag‘ qiymati 1845000 so‘mdan 2200000 so‘mgacha bo‘lgan. Biz tashxis ko‘ygunimizcha ketgan mablag‘ 990000 so‘mni tashkil qildi. Shunda xar bir bemor uchun 1210000 so‘m tejaldi.
Xulosa: tuxumdon polikistozli bemorlarga tashxis ko‘yishdagi gormonal va molekulyar-genetik taxlillar uchun xar bir bemordan 1210000 so‘m tejaldi. PPARG2 gening rs1801282 polimorfizmi G mutant gomozigot genotipi aniqlanganda tuxumdon polikistozi rivojlanish ehtimoli 3-5 martaga oshishi, agar tuxumdon polikistozi aniqlangan bo‘lsa uni davolash va profilaktikasiga diqqatni qaratish kerakligini tasdiqlaydi.
Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan holda foydalanish: «O‘zbekiston axolisi ayollarida polikistoz tuxumdon sindromining molekulyar genetik jixatlari» mavzusida ilmiy yangiliklarni boshqa sog‘liqni saqlash muassasalariga joriy etish bo‘yicha Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi Muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2023 yil 30 dekabrdagi 11-sonli bayonnomasi Sog‘liqni saqlash vazirligiga yuborilgan (2-ilova).
to‘rtinchi ilmiy yangilik: o‘zbek ayollarida tuxumdon polikistozi xavfi kuzatilganda mutant allellar va geterozigot genotiplar tasdiqlanmagan va androgen reseptorlari AR polimorfizmi (CAG) genomi tuxumdon polikistozi rivojlanishi bilan bog‘liq emasligi aniqlangan.
Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Mazkur kasallik tashxisot, davolash kasallikni oldini olish qirralarini ochishi, molekulyar genetik asoslarini ko‘rib chiqib olingan natijalar davolash muassasalari amaliy faoliyatiga jumladan, Toshkent viloyat perinatal markaziga 01.06.2023 yildagi №273-sonli buyruq xamda Toshkent shahar 34-oilaviy poliklinikasiga 05.06.2023 yildagi №176-sonli buyruq bilan amaliyotga joriy etilgan.
Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: statistik ma’lumotlaridan mutant allel va geterozigota genotiplari o‘zbek ayollarida tuxumdon polikistoz xavfini kuzatgan bo‘lsak ham, bu natijalarni xi-kvadrat statistik usul bilan tahlil qilganda tasdiqlanmadi ya’ni tuxkmdon polikistozi bilan asoratlangan ayollarda androgen reseptor AR genining (CAG) polimorfizmi bilan bog‘liq emasligini ko‘rsatdi.
Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: tadqiqotning iqtisodiy samaradorligi aniq raqamlarni berishi qiyin, sababi bizning bemorlarni shifoxonaga muxtojlari yuk, lekin anik va o‘z vaktida ko‘rsatmaga binoan bajarilgan taxlillar natijasi ulaning xar bir tekshiruviga ketgan mablag‘ 1,678000 so‘m dan 2675000 so‘mgachani tashkil qildi. Bizning takliflarimiz bilan olib borilgan tekshiruvlar sonida mablag‘ tashxis kuyilguncha 1350000 so‘mni tashkil kildi va 3 oydan keyin o‘tkazilgan tadqiqotlar monitoringiga fakat aniqlagan o‘zgarishlarga qarab 950000 so‘mni tashkil kildi va xar bir tadqiqotga jalb kilingan tuxumdon polikistozli ayolda tashxisgacha va uni monitoringidan 333000 + 1725000 tejaldi (1 nafar bemor uchun)
Xulosa: tuxumdon polikistozi sindromi bilan kasallangan o‘zbek ayollarida AR gen polimorfizmining ahamiyati o‘rganilib, kasallikning kelib chiqishida AR gen polimorfizmining (CAG) roli tasdiqlanmaganligi va tuxumdon polikistozi rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lmagani uchun bemordarda androgen reseptorni tekshirish shart emas.
Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan holda foydalanish: «O‘zbekiston axolisi ayollarida polikistoz tuxumdon sindromining molekulyar genetik jixatlari» mavzusida ilmiy yangiliklarni boshqa sog‘liqni saqlash muassasalariga joriy etish bo‘yicha Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi Muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2023 yil 30 dekabrdagi 11-sonli bayonnomasi Sog‘liqni saqlash vazirligiga yuborilgan.
