Dadabaev Omonjon Talibdjanovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Qandli diabet kuzatilgan bemorlarda diabet to‘pig‘i sindromi patogenezining klinik-laborator, molekulyar-genetik jihatlari», 14.00.16 – Normal va patologik fiziologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022.2.PhD/Tib2812.
Ilmiy rahbar: Aleynik Vladimir Alekseevich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Andijon davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Toshkent tibbiyot akademiya, DSs.04/30.12.2019.Tib.30.03.
Rasmiy opponentlar: Azimova Sevara Baxodirovna, tibbiyot fanlari doktori, dotsent; Begmanov Sattor Amankulovich, tibbiyot fanlari nomzodi, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Buxoro davlat tibbiyot instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: qandli diabet bemorlarida diabetik to‘piq sindromi kechishini bashorat qilish va klinik laborator xususiyatlar bilan qon tomir endoteliysining o‘sish omillari (VEGFA) geni, interleykin 6 (IL6) hamda o‘sma nekrozi omili α (TNF - α) mutatsiyalarining o‘zaro bog‘liqligini baholashni takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
diabetik to‘piq sindromi etiopatogenezida qon tomir endoteliysining o‘sish omillari (VEGFA) geni, interleykin 6 (IL6) hamda o‘sma nekrozi omili α (TNF - α) genlari polimorfizmlarining o‘rni birinchi marta asoslangan;
diabetik to‘piq sindromi kuzatilgan bemorlarda sitokinlar geni interleykin 6 (IL6) hamda o‘sma nekrozi omili α (TNF - α) genlari polimorfizmlarining uchrashi va diabetik to‘piq sindromi kechish variantlarining instrumental va klinik–laborator ko‘rsatkichlariga bog‘liqlikda bu genetik polimorfizmlarning taqsimlanish xususiyatlari isbotlangan;
qandli diabetda diabetik to‘piq sindromi shakllanishi va taraqqiy etishida qon tomir endoteliysining o‘sish omillari (VEGFA) geni vazifasi tanqisligi, uning darajasi va prognostik ahamiyati, patologiya rivojlanishi asosida yotuvchi angiogenez jarayonlarining buzilishi rivojlanishida VEGFA geni G308A polimorfizmining mutatsion varianti o‘rni isbotlangan;
diabetik to‘piq sindromi kuzatilgan bemorlarda kasallikni bashoratlashda yomonlashganda va kechishi taraqqiy etganda IL6 (S174G), TNF - α (G308A) va VEGFA(G634C) genlari bir nukleotidli polimorfizmlar kombinatsiyasining sezilarli additiv samarasi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Andijon davlat tibbiyot instituti ekspert kengashining 2023 yildagi 31 maydagi 06/12-son xulosasiga ko‘ra (ilmiy yangilikni boshqa sog‘liqni saqlash muassalariga joriy etish bo‘yicha Sog‘liqni saqlash vazirligiga Andijon davlat tibbiyot institutining 2023 yildagi 31 maydagi 06/12-sonli xati taqdim etilgan):
birinchi ilmiy yangilik: diabet to‘pig‘i sindromi etiopatogenezida qon tomir endoteliysining o‘sish omillari (VEGFA) geni, interleykin 6 (IL6) hamda o‘sma nekrozi omili α (TNF - α) genlari polimorfizmlarining o‘rni birinchi marta asoslangani Andijon davlat tibbiyot instituti shifoxonasi bo‘yicha (09.11.2022 y.; № 91/1), Andijon viloyat endokrinologik kasalliklar dispanseri bo‘yicha (18.11.2022 y.; № 29/1), Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha (14.11.2022 y.; № 34/1), Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Andijon viloyati filiali bo‘yicha (19.11.2022 y.; № 255/1), Namangan viloyati filiali bo‘yicha (16.11.2022 y.; № 256/13) hamda Farg‘ona viloyati filiali bo‘yicha (19.11.2022 y.; № 257/1) buyruq bilan amaliyotga joriy etilgan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: DTS rivojlanishiga olib keladigan ko‘plab omillarni aniqlash bo‘yicha davom etayotgan bashoratli chora-tadbirlar, klinik belgilar paydo bo‘lishidan oldin, bemorlarning ahvolini yaxshilashga olib keladigan shaxsiylashtirilgan profilaktika va davolash tadbirlar majmuasini oldindan boshlash, ularning hayot sifatini yaxshilash va halokatli asoratlarni kamaytirishga erishilgan. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: tibbiy genetik maslahat va presimptomatik DNK testi qandli diabet 2-turi ijobiy irsiy moyilligi va xavf omili bo‘lgan insonlar uchun diabetning og‘ir asoratlarni kamaytirishga imkon beradigan DTS rivojlanishi uchun xavf guruhlarini tashxislash natijasida bemorlarni 14 kunlik statsionar davolashga ehtiyoj qolmasligi hisobiga 2 660 000 so‘m iqtisod qilishga erishilgan (Andijon davlat tibbiyot instituti shifoxonasining preyskurantiga ko‘ra shifoxonada 1 kun davolanish 190 000 so‘mni tashkil qiladi). Xulosa: DTS rivojlanish xavfi bo‘lgan aholida taklif etilgan tekshiruv usullaridan foydalanib, 1 nafar bemor hisobiga byudjet mablag‘larni 1 862 000 so‘mga va byudjetdan tashqari mablag‘larni 798 000 so‘mga iqtisod qilish imkonini bergan;
ikkinchi ilmiy yangilik: diabet to‘pig‘i sindromi kuzatilgan bemorlarda sitokinlar geni interleykin 6 (IL6) hamda o‘sma nekrozi omili α (TNF - α) genlari polimorfizmlarining uchrashi va diabet to‘pig‘i sindromi kechish variantlarining instrumental va klinik–laborator ko‘rsatkichlariga bog‘liqlikda bu genetik polimorfizmlarning taqsimlanish xususiyatlari isbotlangani Andijon davlat tibbiyot instituti shifoxonasi bo‘yicha (09.11.2022 y.; № 91/1), Andijon viloyat endokrinologik kasalliklar dispanseri bo‘yicha (18.11.2022 y.; № 29/1), Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha (14.11.2022 y.; № 34/1), Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Andijon viloyati filiali bo‘yicha (19.11.2022 y.; № 255/1), Namangan viloyati filiali bo‘yicha (16.11.2022 y.; № 256/13) hamda Farg‘ona viloyati filiali bo‘yicha (19.11.2022 y.; № 257/1) buyruq bilan amaliyotga joriy etilgan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: qandli diabet bilan xastalangan bemorlarda IL6 genida C174G va TNF - α genida G308A polimorfizmini baholash davolash sifatini yaxshilash, amputatsiyalar sonini kamaytirish va bemorlarning nogironligining oldini olishga erishilgan. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: qandli diabet bilan xastlangan bemorlarda DTS bo‘yicha amputatsiyalar sonini kamayishi natijasida bemorlarga 2-guruh nogironligi tayinlanishi ehtiyoj qolmasligi hisobiga iqtisod qilishga erishilgan (1 nafar 2-guruh nogironga nafaqa puli oyiga 747 000 so‘mni tashkil qiladi). Xulosa: qandli diabet 2-turi kuzatilgan bemorlarda IL6 geni C174G polimorfizmi va TNF - α genida G308A polimorfizmini tekshirish DTSning oldini olish va davolashning predektiv usullari ishlab chiqilib, 1 nafar 2-guruh nogiron hisobiga byudjet mablag‘larini 747 000 so‘mga iqtisod qilish imkonini bergan;
uchinchi ilmiy yangilik: qandli diabetda diabet to‘pig‘i sindromi shakllanishi va taraqqiy etishida qon tomir endoteliysining o‘sish omillari (VEGFA) geni vazifasi tanqisligi, uning darajasi va prognostik ahamiyati, patologiya rivojlanishi asosida yotuvchi angiogenez jarayonlarining buzilishi rivojlanishida VEGFA geni G308A polimorfizmining mutatsion varianti o‘rni isbotlangani Andijon davlat tibbiyot instituti shifoxonasi bo‘yicha (09.11.2022 y.; № 91/1), Andijon viloyat endokrinologik kasalliklar dispanseri bo‘yicha (18.11.2022 y.; № 29/1), Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha (14.11.2022 y.; № 34/1), Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Andijon viloyati filiali bo‘yicha (19.11.2022 y.; № 255/1), Namangan viloyati filiali bo‘yicha (16.11.2022 y.; № 256/13) hamda Farg‘ona viloyati filiali bo‘yicha (19.11.2022 y.; № 257/1) buyruq bilan amaliyotga joriy etilgan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: G ning mavjudligi allel va G634G genotipi diabet to‘pig‘i sindromi kuzatilgan bemorlarda DTS rivojlanish xavfini kamaytirish, uzoq muddatli shifo bermaydigan oyoq yaralarining shakllanishiga olib kelishini oldini olish va davolash sifati yaxshilashga erishilgan. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: diabet tupik sindromi og‘ir shakllarining kamayishi natijasida shifoxonada bo‘lish vaqtini 14 kundan 10 kungacha qisqartirib, shifoxonada qolish to‘lov miqdori 760 000 so‘mga kamaytirgan (Andijon davlat tibbiyot instituti shifoxonasining preyskurantiga ko‘ra shifoxonada 1 kun qolish 190 ming so‘mni tashkil qiladi). Xulosa: qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda VEGFA genidagi mutatsiyali polimorfizmlarni aniqlash diabet to‘pig‘i sindromining rivojlanishi va avj olish prognozi bo‘lib, DTS bilan og‘rigan bemorlarda diagnostika, profilaktika va davolashga individual yondashuvlar ishlab chiqilib, byudjet mablag‘larini 532 000 so‘mga va byudjetdan tashqari mablag‘larni 228 000 so‘mga iqtisod qilish imkonini bergan;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: diabet to‘pig‘i sindromi kuzatilgan bemorlarda kasallikni bashoratlashda yomonlashganda va kechishi taraqqiy etganda IL6 (S174G), TNF - α (G308A) va VEGFA(G634C) genlari bir nukleotidli polimorfizmlar kombinatsiyasining sezilarli additiv samarasi isbotlangani Andijon davlat tibbiyot instituti shifoxonasi bo‘yicha (09.11.2022 y.; № 91/1), Andijon viloyat endokrinologik kasalliklar dispanseri bo‘yicha (18.11.2022 y.; № 29/1), Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha (14.11.2022 y.; № 34/1), Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Andijon viloyati filiali bo‘yicha (19.11.2022 y.; № 255/1), Namangan viloyati filiali bo‘yicha (16.11.2022 y.; № 256/13) hamda Farg‘ona viloyati filiali bo‘yicha (19.11.2022 y.; № 257/1) buyruq bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: taklif etilgan genlardagi mutatsiyalar tekshirilishi, bemorda o‘rganilayotgan genlardagi mutatsiyalarni baholashda DTS shakllanishini yuqori aniqlik bilan taxmin qilish imkonini berib, xastalikni erta tashxislash orqali davolash sifatini yaxshilagan. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: qandli diabet bilan xastlangan bemorlarda diabet to‘pig‘i sindromini erta tashxislash va oldini olish natijasida bemorlarni 14 kunlik statsionar davolashga ehtiyoj qolmasligi hisobiga 2 660 000 so‘m iqtisod qilishga erishilgan (Andijon davlat tibbiyot instituti shifoxonasining preyskurantiga ko‘ra shifoxonada 1 kun davolanish 190 000 so‘mni tashkil qiladi). Xulosa: qandli diabet bilan xastlangan bemorlarda "gen-gen" o‘zaro ta’sirini hisobga olgan holda, diabet to‘pig‘i sindromining paydo bo‘lishi uchun ishlab chiqilgan xavf algoritmidan foydalanib, 1 nafar bemor hisobiga byudjet mablag‘larni 1 862 000 so‘mga va byudjetdan tashqari mablag‘larni 798 000 so‘mga iqtisod qilish imkonini bergan.
