Irgashev Dilmurad Saatovichning
fan doktori (DSs) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Erkaklarda jinsiy differensiyalanish va reproduktiv funksiyasi buzilishlarining klinik-gormonal va molekulyar-genetik aspektlari» 14.00.16– Normal va patologik fiziologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022.4.DSc/Tib759.
Ilmiy maslahatchi: Karimov Xamid Yakubovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Respublika mxtisoslashtirilgan gematologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Toshkent tibbiyot akademiyasi DSc.04/30.12.2019.Tib.30.03.
Rasmiy opponentlar: Zokirov Yorkin Uzuevich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Iriskulov Baxtiyar Uktyamovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Shhegolev Aleksandr Ivanovich, tibbiyot fanlari doktori, professor (Rossiya Federatsiyasi).
Yetakchi tashkilot: Buxoro davlat tibbiyot instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: erkaklardagi reproduktiv disfunksiyani erta tashxislash, erkaklar bepushtligi rivojlanish xavfini bashoratlashning yangi samarali usullarini ishlab chiqish va yordamchi reproduktiv texnologiyalarni qo‘llash dasturini tanlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
sito- va molekulyar-genetik tadqiqotlar negizida o‘zbek millatiga mansub erkaklardagi reproduktiv disfunksiya patogenezida xromosomali va genli buzilishlar patofoiziologik o‘zgarishlarga bog‘liqligi isbotlangan;
Y-xromosomaning sublokuslarida (AZFa, AZFb va AZFc) turli funksional mikrodelesiyalarning uchrash tezligi va reproduktiv funksiya buzilishi bor bemorlarda eng ahamiyatli xromosomali buzilishlar isbotlangan;
gonadalar rivojlanishini nazorat qilish va gametogenezda ishtirok etadigan gormonal boshqaruvning tizimli genlari (GNRHR, FSHB, FSHR va LHB) uchrash tezligi va mutatsiya spektrlari va ularning erkaklar bepushtligi patogenezidagi o‘zgarishlar moyilligini o‘rni isbotlangan;
erkak fertilligi buzilishi patogenezida ksenobiotiklar biotransformatsiyasi CYP1A1 i CYP2C19 genlarining eng funksional polimorf lokuslari uchrash tezligi va qiymatlari, reproduktiv tizim faoliyatini buzilishi shakllanishidagi genetik xususiyatlari isbotlangan;
gormonal boshqarish tizimli genlarining va ksenobiotiklar biotransformatsiyasi nomaqbul genotipik variantlari polimorfizmlarini tashuvchi erkaklarda reproduktiv faoliyatlari buzilishlari rivojlanishi va ifodalanganlik darajasi orasidagi bevosita bog‘liqliklar isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Erkaklarda jinsiy differensiyalanish va reproduktiv funksiyasi buzilishlarining klinik-gormonal va molekulyar-genetik aspektlari bo‘yicha ilmiy tadqiqot natijalari asosida:
erkaklarda jinsiy differensiyalanish va reproduktiv funksiyasi buzilishilarining klinik-gormonal va molekulyar-genetik aspektlari bo‘yicha tadqiqotning ilmiy natijalari asosida ishlab chiqilgan «Reproduktiv faoliyatini buzilishini  erta tashxislash AZF-lokuslarini mikrodelesiyasini tahlil qilish usullari»  nomli uslubiy tavsiyanoma tasdiqlangan (Sog‘liqni saqlash vazirligining 2022 yil 19 dekabrdagi 8n-z/691-son ma’lumotnomasi). Mazkur uslubiy tavsiyanoma erkak fertilligi buzilishi patogenezida ksenobiotiklar biotransformatsiyasi CYP1A1 va CYP2C19 genlarining eng funksional polimorf lokuslari uchrash tezligi va qiymatlari belgilash, ularning reproduktiv tizim faoliyati buzilishi shakllanishidagi hissasini ishlab chiqish imkonini bergan;
erkaklarda jinsiy differensiyalanish va reproduktiv funksiyasi buzilishilarining klinik-gormonal va molekulyar-genetik aspektlari bo‘yicha tadqiqotning ilmiy natijalari asosida ishlab chiqilgan «Erkaklarda reproduktiv faoliyatini buzilishini  erta tashxislash GNRHR genining 3-ekzonidagi Arg262Gln polimorfizmini aniqlash xususiyatlarini baholash» nomli uslubiy tavsiyanoma tasdiqlangan (Sog‘liqni saqlash vazirligining 2022 yil 19 dekabrdagi 8n-z/691-son ma’lumotnomasi). Mazkur uslubiy tavsiyanoma gonadalar rivojlanishini nazorat qilish va gametogenezda ishtirok etadigan gormonal boshqaruvning tizimli genlari (GNRHR, FSHB, FSHR va LHB) uchrash tezligi va mutatsiya spektrlari va ularning erkaklar bepushtligi patogenezidagi o‘zgarishlar moyilligini o‘rnini isbotlansh imkonini bergan;
erkaklarda jinsiy differensiyalanish va reproduktiv funksiyasi buzilishlarining klinik-gormonal va molekulyar-genetik aspektlarini takomillashtirishni asoslash bo‘yicha olingan ilmiy natijalar sog‘liqni saqlash amaliyotiga, jumladan Respublika ixtisoslashtirilgan gematologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi hamda «Consultative Medical group» MChJ QK xususiy shifoxonasining klinik amaliyotiga joriy qilingan (Sog‘liqni saqlash vazirligining 2023 yil 3 fevraldagi 08-02495-son ma’lumotnomasi). Olingan natijalarning amaliyotga tadbiq etilishi azoospermiyasiz erkak bepushtligi rivojlanish xavfi va gipogonadotropli gipogonadizm bilan assotsiatsiyalangan GNRHR geni Arg262Gln  polimorfizmi nomaqbul allel varianti orasida etarlicha ifodalangan o‘zaro bog‘liqlik hamda allel variant tashuvchanlikda erkaklarda reproduktiv disfunksiya rivojlanish xavfi ishonarli tarzda 5 marta ortishi, aksincha, funksional yaxshi allel variant erkak bepushtligi borasida himoya samarasi bilan assotsiatsiya qilishi baholash imkonini bergan.