Eshquvatov Xusan Eshtemirovichning
Falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I.Umumiy ma’lumotlar
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i): «Ionosferaning F va D qatlamlaridagi g‘alayonlanishlari va magnitosfera fluktuatsiyalarini modellashtirish va monitoring qilish », 01.04.02 – Nazariy fizika (fizika-matematika fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022.3.PhD/FM97.
Ilmiy rahbarning F.I.Sh., ilmiy darajasi va unvoni: Ahmedov Bobomurat Juraevich, fizika-matematika fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘zR FA Astronomiya instituti va “TIQXMMI” Milliy tadqiqot universiteti huzuridagi Fundamental va amaliy tadqiqotlar instituti
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: “TIQXMMI” Milliy tadqiqot universiteti huzuridagi Fundamental va amaliy tadqiqotlar instituti, DSc.03/31.03.2022.T/FM.10.04.
Rasmiy opponetlar: Abdikamalov Askar Baxtiyarovich, fizika-matematika fanlari doktori, yetakchi ilmiy xodim; Juliev Muxiddin Komilovich, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD);
Yetakchi tashkilot: Xitoy fanlar akademiyasi Geologiya va Geofizika instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II.Tadqiqotning maqsadi
Kitob va Toshkent GPS stansiyalari va Toshkentda joylashgan VLF va SuperSID qabul qilgichlari ma’lumotlaridan foydalanib, Markaziy Osiyo tepasidagi ionosferaning D va F qatlamlarining g‘alayonlanishlarini va magnitosferaning fluktuatsiyalarini modellashtirish va monitoring qilish.
III.Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
Er, atmosfera va astrofizika xodisalari natijasida yuzaga kelgan g‘alayonlanishlari ionosferaning D qatlamidagi VLF qabul qilgich signallar tarqalishiga va GPS stansiyasi ma’lumotlaridan olingan ionosferaning F qatlamidagi umumiy elektronlar miqdoriga ta’siri aniqlangan;
Toshkent va Kitob GPS stansiyalaridan olingan ma’lumotlar asosida maxalliy seysmik zonalarda zilzilalarning ionosfera darakchilari topilgan;
SuperSID qabul qilgich ma’lumotlaridan olingan natijalarga ko‘ra, Quyosh chaqnashlari va VLF uzatgichlarining traektoriyalari bo‘ylab kelayotgan signallar orasidagi bog‘lanishi topilgan;
Quyosh chaqnashlari, seymik faollik va Quyosh tutilishi paytidagi g‘alayonlanishlari bilan ionosferaning F-qatlamining umumiy elektronlar miqdorining o‘zgarishlariga va magnitosfera g‘alayonlanishlariga bog‘liqligi aniqlangan.
IV.Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi:
GPS stansiyalari ma’lumotlari va juda past chastotali singallardan foydalangan holda Er, atmosfera va astrofizik hodisalar natijasida yuzaga kelgan ionosfera va magnitosfera g‘alayonlanishlari natijalaridan Pokistonning Islomobod shahridagi Zilzilani o‘rganish markazi, Milliy fizika markazi olimlari tomonidan foydalanilgan (Zilzilani o‘rganish, milliy fizika markazi ma’lumotnomasi, Pokiston, 6-may, 2022 yil). Natijada zilzilalarning ionosfera darakchilari topildi.
Litosfera-atmosfera-ionosfera bog‘lanish modeliga asosan ionosfera buzilishlari litosfera yoki Er atmosferasi yaqinida elektr maydonlari va oqimlarining o‘zgarishi va elektr jarayonlari natijasida yuzaga keladi deb taklif etilgan. Taklif etilgan model natijalaridan Xitoyning Pekin shahridagi Geologiya va Geofizika instituti Er va sayyoralar fizikasining Key laboratoriyasi olimlari tomonidan foydalanilgan (Geologiya va Geofizika instituti Er va sayyoralar fizikasining Key laboratoriyasi ma’lumotnomasi, Xitoy, 30-may, 2022 yil).
Atmosfera va astrofizika hodisalari yuzaga chiqaradigan ionosferaning D va F-qatlamlarining g‘alayonlanishlarini O‘zbekistonda joylashgan Kitob va Toshkent GPS stansiyalari va VLF qabul qilgich, Super SID signallari ma’lumotlari orqali ionosferaning xususiyatlari bo‘yicha olingan natijalar ionosfera g‘alayonlanishlarining turli fizik jarayonlariga bog‘liqligini o‘rganishda foydalanilgan va xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan (Advances in Space Research, 2019, 2018; Geodesy and Geodynamics, 2020, 2022; Pure and Applied Geophysics, 2019 ; Journal of Geophysical Research, 2004, 2010, 2011, 2014; Annales Geophysicae, 2004, 2007, 2017; Geophysical Research Letters, 1995, 2012; Earth Planets and Space, 2008; Natural Hazards and Earth System Sciences, 2004, 2011, 2015; Journal of Atmospheric and Solar-Terrestrial Physics, 2009, 2012; International Journal of Remote Sensing, 2010, 2012, 2013; Journal of Asian Earth Sciences, 2011, Journal of Geodynamics, 2020, 2021). Ilmiy natijalarining qo‘llanilishi turli atmosferik va astrofizik hodisalari uchun ionosferaning D va F-qatlamlarining g‘alayonlanishlariga ta’sirini modellashtirish imkonini beradi.