Mavlyanov Abdulaziz Shavkatovichning

falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.

Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Kirishma atomlari klasterlariga ega bo‘lgan kremniy xossalarini tadqiq etish», 01.04.10–Yarimo‘tkazgichlar fizikasi (fizika-matematika fanlari).

Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2017.1.PhD/ FM37.

Ilmiy rahbar: Iliev Xolmurat Madjitovich, fizika-matematika fanlari doktori, professor.

Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent davlat texnika universiteti.

IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasalar nomi, IK raqami: Fizika-texnika instituti, Ion-plazma va lazer texnologiyalari instituti, Samarqand davlat universiteti, DSc.27.06.2017.FM/T.34.01.

Rasmiy opponentlar: Raxmatov Axmad Zaynidinovich, texnika fanlari doktori; Matchanov Nuriddin Azatovich, fizika-matematika fanlari nomzodi.

Yetakchi tashkilot: O‘zbekiston Milliy universiteti.

Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.

II. Tadqiqotning maqsadi: Si₂Mn₂S (kremniy ikki-marganes ikki-oltingugurt)yacheykasiga ega bo‘lgan klaster struktura parametrlarini sonli hiosoblash va Mn hamda S bilan legirlangan monokristall kremniyning fotoelektrik xususiyyatlarini tadqiq etishdan iborat.

III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:

yuqori haroratda oltingugurt bilan legirlangan yuzasida emirilish to‘liq yo‘qotilgan kremniy monokristal namunalari olingan;

S ga ega bo‘lgan monokristall kremniy namunasida ionizatsiya sathlari, fotoo‘tkazuvchanlikni infraqizil so‘ndirish (FO‘IQS) va to‘g‘ri ulangan holatda manfiy fotoo‘tkazuvchanlik aniqlangan;

Mn va S bilan legirlangan KDB-1da T=123K va T=198K haroratlarda oltingugurt hamda marganes bilan bog‘liq bo‘lgan chuqur sathlarining qayta zaryadlanishi bilan bog‘liq zaryad tashuvchilari ishorasining o‘zgarish effekti topilgan;

Mn va S ga ega bo‘lgan monokristall kremniy namunasidagi qisqa tutashuv toki zichligi va salt kuchlanishining qiymatlarida IQ-tashkil qiluvchining ham salmoqli hissasi mavjud bo‘lishi aniqlangan;

Si₂Mn₂S  yacheykalarga ega bo‘lgan strukturaning to‘liq energiyasi, infraqizil tebranma va elektron spektrlari hamda elektronlarning joylashuv tartibi hisoblab chiqilgan;

Si₂Mn₂S yacheykalarga ega bo‘lgan klasterli strukturaning tebranishlar moddasi, taqiqlangan zonasi tirqish o‘lchamining qiymati Mn va S bilan legirlangan namunalarning tebranish spektri va fotoo‘tkazuvchanligi bo‘yicha olingan tajribaviy qiymatlari bilan etarlicha mos kelishi aniqlangan.

IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.

Si₂Mn₂S yacheykasiga ega bo‘lgan struktura parametrlarini sonli hisoblash va Mn hamda S bilan legirlangan monokristall kremniyning fotoelektrik parametrlarining xususiyligini ochish asosida:

kremniyni II va VI gruppa elementlari bilan ligerlash rejimlari «Trasporte Mono-y Bipolar en Estructuras Semiconductors»  mavzusidagi Meksika innovatsiyalar markazining loyihasini bajarishda korroziyasiz yarimo‘tkazgichli strukturalar olishda qo‘llanilgan (Meksika innovatsiyalar markazining 2017 yil 5 dekabrdagi ma’lumotnomasi). Ilmiy natijaning qo‘llanishi yarimo‘tkazgichli nanoklasterli fotosezgir strukturalarning spektral diapazonini kengaytirish imkonini bergan;

kremniyni bir nechta bosqichda haroratni asta sekin oshirish yo‘li bilan emirishsiz diffuzili legirlashning texnologik jarayonlari «FOTON» aksiyadorlik jamiyatida yarimo‘tkazgichli asboblar ishlab chiqishda qo‘llanilgan («O‘zeltexsanoat» aksiyadorlik kompaniyasining2017 yil 6 oktyabrdagi 02-2075-son ma’lumotnomasi). Ilmiy natijadan foydalanish yarimo‘tkazgichli asboblarning yuzasini emirishsiz holatda teng taqsimlangan legirlashni ta’minlashga imkon bergan;

ko‘p bosqichli past haroratda diffuziya o‘tkazgandan so‘ng namunani tezda sovutish yo‘li bilan kirishma atomlarni kremniy monokristallida tegishli chuqurlikda p-n-o‘tishli diod struktura hosil qilish usulidan YoA-FA-F004-raqamli «Katta diametrli monokristall kremniy asosida ikki koordinatali sezgir detektorni shakllantirish va tayyorlash texnologiyasini ishlab chiqish»  mavzusidagi loyihani bajarish jarayonida foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Fan va texnologiyalar agentligining 2017 yil 4 dekabrdagi FTA-02-11/1247-son ma’lumotnomasi). Ilmiy natijalardan foydalanish kremniyda diffuziya chuqurligini bir xilligini ta’minlashga imkon bergan.