Элламонов Сухробжон Нуъмон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «2 тип қандли диабет билан оғриган беморларда артериал гипертензиянинг авж олишининг клиник-генетик омиллари» 14.00.05 – Ички касалликлар (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № B2022.1.PhD/Tib2403.
Илмий раҳбар: Ташкенбаева Элеонора Негматовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Урганч давлат тиббиёт институти, DSc 06/2025.27.12.Tib.20.01.
Расмий оппонентлар: Жаббаров Озимбай Отаханович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Кенжаев Мажид Латипович, тиббиёт фанлари доктори, профессор. 
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: 2-тип қандли диабет билан оғриган беморларда клиник-метаболик ва молекуляр-генетик кўрсаткичлар асосида артериал гипертензия прогрессияси омилларини ташхислашни оптималлаштириш ҳамда юрак-қон томир хавфларининг персоналлаштирилган профилактикасини асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Ўзбекистон илмий-амалиётида илк бор АГ ва 2-тип ҚД билан оғриган беморларда AGTR1 А1166C ва AGT М235Т ген полиморфизмлари, эндотелиал дисфункция кўрсаткичлари (ЭТ-1, NО), метаболик маркерлар (гомоцистеин, HbА1c, HОМА-IR) ҳамда коронар атеросклероз ўртасидаги комплекс боғлиқлик аниқланган;
AGTR1 А1166C генининг C-аллелини ташувчи беморларда ЭТ-1 миқдорининг ортиши, NO даражасининг пасайиши ва чап қоринча гипертрофиясининг шаклланиши ўртасидаги коррелятив боғлиқлик исботланган;
AGTR1 ва AGT генлари “хавфли” аллеллар комбинациясини (C ва Т) ташувчи беморларда эндотелиал дисфункция оғирлиги, чап қоринча массаси ўсиши ва “non-dipper” қон босими профили ўртасидаги ўзаро боғлиқлик ёритилиб, юқори кардиометаболик хавфга эга бўлган беморларни генетик модел асосида хавф гуруҳларига тақсимлаш мумкинлиги асосланган; 
тадқиқот натижасида яратилган генетик-эндотелиал диагностика алгоритми ёрдамида шахсий кардиометаболик хавфни эрта аниқлаш, миокарднинг ремоделланишини дастлабки босқичда баҳолаш, эндотелиал дисфункцияни олдиндан прогнозлаш ҳамда атеросклеротик асоратларнинг олдини олиш бўйича амалий ечимлар ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Артериал гипертензия ва 2-тип диабет билан оғриган беморларда AGTR1 (А1166C) ва AGT (М235Т) ген полиморфизмларининг эндотелиал дисфункция, метаболик касалликлар ва коронар атеросклерознинг оғирлиги билан боғлиқлиги клиник-лаборатор ва молекуляр-гететик текширувлар асосида илмий жиҳатдан асослаб берилган. 
Биринчи илмий янгилик: Ўзбекистон илмий-амалиётида илк бор АГ ва 2-тип ҚД билан оғриган беморларда AGTR1 А1166C ва AGT М235Т ген полиморфизмлари, эндотелиал дисфункция кўрсаткичлари (ЭТ-1, NО), метаболик маркерлар (гомоцистеин, HbА1c, HОМА-IR) ҳамда коронар атеросклероз ўртасидаги комплекс боғлиқлик аниқланганлиги асосида олинган натижалар Самарқанд вилояти Оқдарё тумани тиббиёт бирлашмаси (28.01.2025 йил № 6 буйруқ) ва Самарқанд вилояти Иштихон тумани тиббиёт бирлашмаси (31.01.2025 йил №615-7-95-ТБ/2025-сон буйруқ) амалиётига тадбиқ этилган. Артериал гипертензия (АГ) ва 2-тип қандли диабет (ҚД2) биргаликда кечувчи беморларда чап қоринча массасининг индекси (ЧҚМИ) изоляцияланган АГ билан оғриганларга нисбатан ишончли даражада юқори (125 ± 15 г/м² га нисбатан 102 ± 12 г/м², п < 0,01) экани, шунингдек диастолик функциянинг янада кучлироқ бузилиши (Э/А = 0,85 ± 0,12 га нисбатан 1,05 ± 0,10, п < 0,05) кузатилгани аниқланган. NO даражасининг пасайиши ва ЭТ-1 миқдорининг ошиши чуқур эндотелиал дисфункция мавжудлигини тасдиқлайди. Ижтимоий самарадорлик: олинган маълумотлар АГ ва ҚД2 комбинациясига эга беморларни юқори кардиометаболик хавф гуруҳи сифатида ажратиш ва юрак-қон томир асоратларининг эрта профилактикасини ўтказиш имконини беради. Бу эса сурункали юрак етишмовчилиги ва ишемик юрак касаллиги сабабли госпитализация ҳолатларини камайтиради, ҳаёт сифатини яхшилайди ва беморларнинг меҳнат фаолияти давомийлигини 3–5 йилга оширади. Иқтисодий самарадорлик: эндотелиал дисфункция ва миокард ремоделланишини эрта аниқлаш декомпенсацияланган юрак етишмовчилиги ҳамда атеросклеротик асоратларни даволаш харажатларини камайтиради. NO, ЭТ-1 ва эхокардиографик (ЭхоКГ) скринингни комплекс жорий этиш госпитализация ва дори воситаларига сарфланадиган тўғридан-тўғри харажатларни 12–15 % га камайтиради. Ҳар 1000 бемор ҳисобида йиллик потенциал тежамкорлик 400–700 миллион сўмни ташкил этади. Хулоса: АГ ва ҚД2 билан оғриган беморларда юракнинг структуравий ва функционал хусусиятларини аниқлаш, кардиометаболик хавфни эрта диагностика қилиш дастурларини жорий этиш зарурлигини асослайди. 
Иккинчи илмий янгилик: AGTR1 А1166C генининг C-аллелини ташувчи беморларда ЭТ-1 миқдорининг ортиши, NO даражасининг пасайиши ва чап қоринча гипертрофиясининг шаклланиши ўртасидаги коррелятив боғлиқлик исботланганлиги  асосида олинган натижалар Самарқанд вилояти Оқдарё тумани тиббиёт бирлашмаси (28.01.2025 йил № 6 буйруқ) ва Самарқанд вилояти Иштихон тумани тиббиёт бирлашмаси (31.01.2025 йил №615-7-95-ТБ/2025-сон буйруқ) амалиётига тадбиқ этилган. Биринчи маротаба AGTR1 генининг C-аллели ва AGT генининг Т-аллели ташувчилик ҳолати чап қоринча массаси ортиши, гипер-гомоцистеинемия ва аниқ эндотелиал дисфункция билан ишончли тарзда боғлиқлиги аниқланди. AGTR1 CC ва AGT ТТ генотипларининг комбинатсияси ЭТ-1 даражасининг энг юқори ко'тарилиши (р = +0,34, п = 0,002), NO даражасининг секин пасайиши (р = −0,28, п = 0,01) ҳамда коронар артерияларнинг куп томирли зарарланиши билан бир вақтда кузатилди. Мазкур генотиплар юқори кардиометаболик хавфнинг генетик предикторлари деб таснифланади. Ижтимоий самарадорлиги: ушбу ёндашув артериал гипертензия ва 2-тип қандли диабетнинг оғир кечишини башорат қилувчи генетик маркерларни аниқлаш орқали шахсга йўналтирилган маслаҳат бериш ҳамда ирсий мойилликка эга оилаларда генетик скринингни йўлга қўйиш имконини беради. Натижада эрта инфаркт ва инсултларнинг олдини олиш, ногиронлик ва ўлим кўрсаткичларини пасайтириш орқали меҳнатга лаёқатли аҳолининг саломатлигини сақлашга эришилади. Иқтисодий самарадорлиги: молекуляр-генетик тестларни кардиологик ва эндокринологик диспансер амалиётига киритиш беморларни хавф даражасига кўра стратификатсия қилиш, шу билан бирга РААС ингибиторлари, статинлар ва антиагрегантлар каби қиммат доривор воситалардан оқилона фойдаланишни таъминлайди. Бунинг натижасида даволаш харажатлари 10–20 % гача қисқариши кутилмоқда — ҳар 1 000 бемор учун йиллик тежамкорлик 500–900 миллион сўмни ташкил этади. Хулоса: AGTR1 ва AGT ген полиморфизмларини аниқлаш юрак-қон томир касалликларининг шахсга йўналтирилган профилактикаси учун иқтисодий жиҳатдан самарали восита бўлиб, аҳоли ўлим даражасини камайтиришга қаратилган миллий дастурларга интеграция этилиши мумкин.
Учинчи илмий янгилик: AGTR1 ва AGT генлари “хавфли” аллеллар комбинациясини (C ва Т) ташувчи беморларда эндотелиал дисфункция оғирлиги, чап қоринча массаси ўсиши ва “non-dipper” қон босими профили ўртасидаги ўзаро боғлиқлик ёритилиб, юқори кардиометаболик хавфга эга бўлган беморларни генетик модел асосида хавф гуруҳларига тақсимлаш мумкинлиги асосланганлиги асосида олинган натижалар Самарқанд вилояти Оқдарё тумани тиббиёт бирлашмаси (28.01.2025 йил № 6 буйруқ) ва Самарқанд вилояти Иштихон тумани тиббиёт бирлашмаси (31.01.2025 йил №615-7-95-ТБ/2025-сон буйруқ) амалиётига тадбиқ этилган. ЭТ-1 даражаси чап қоринча массаси билан ижобий (р = +0,34, п = 0,002), NO даражаси эса девор қалинлиги билан салбий (r = −0,29, p = 0,01) корреляцияда эканлиги кўрсатилди. Гипергомотсистеинемия (>15 мкмол/л) ҳолатининг чап қоринча массасининг ортиши ва коронар артерияларнинг кўп томирли зарарланиши билан ишончли боғлиқлиги аниқланган. Ижтимоий самарадорлик: тадқиқот натижалари ЭТ-1, NO ва гомотсистеин даражаларини миокард ҳамда қон томир ремоделланишининг лаборатор биомаркерлари сифатида қо'ллаш имконини очиб беради. Бундай ёндашув кардиологик ва эндокринологик клиникаларда профилактик текширувлар доирасини кенгайтириш, эрта диагностика сифатини ошириш ҳамда инфаркт ва инсулт оқибатидаги ўлим ҳолатларини 8–10 % гача пасайтириш учун амалий асос яратади. Иқтисодий самарадорлик: ЭТ-1, NO ва гомотсистеинни ўз ичига олган стандарт биокимёвий панелни қиммат баҳо визуализатсион усуллар ўрнига эрта диагностика босқичида қўллаш ҳар бир бемор учун текширув харажатларини 20–25 % гача қисқартиради. Натижада соғлиқни сақлаш тизимида асоратлар ва такрорий госпитализатсияларнинг камайиши ҳисобига ҳар 1000 бемор учун йиллик 1 миллиард сўмгача тежамкорлик юзага келади. Хулоса: эндотелиал дисфунксиянинг биокимёвий маркерларидан фойдаланиш хавфни стратификация қилиш аниқлигини оширади, шу билан бирга юрак-қон томир асоратларининг профилактикасини иқтисодий жиҳатдан самаралироқ ва клиник жиҳатдан қулайроқ тарзда ташкил этиш имконини беради.
Тўртинчи илмий янгилик: тадқиқот натижасида яратилган генетик-эндотелиал диагностика алгоритми ёрдамида шахсий кардиометаболик хавфни эрта аниқлаш, миокарднинг ремоделланишини дастлабки босқичда баҳолаш, эндотелиал дисфункцияни олдиндан прогнозлаш ҳамда атеросклеротик асоратларнинг олдини олиш бўйича амалий ечимлар ишлаб чиқилганлиги асосида олинган натижалар Самарқанд вилояти Оқдарё тумани тиббиёт бирлашмаси (28.01.2025 йил № 6 буйруқ) ва Самарқанд вилояти Иштихон тумани тиббиёт бирлашмаси (31.01.2025 йил №615-7-95-ТБ/2025-сон буйруқ) амалиётига тадбиқ этилган. AGTR1 ва AGT генлари генотиплари, NO, ЭТ-1, гомоцистеин даражалари ва миокарднинг структуравий кўрсаткичларини биргаликда таҳлил қилиш асосида беморларни паст, ўрта ва юқори кардиометаболик хавф гуруҳларига ажратиш алгоритми ишлаб чиқилган. Ушбу алгоритм ёрдамида ремоделланиш даражасини ва атеросклеротик асоратларни олдиндан башорат қилиш ҳамда шахсга йўналтирилган даволаш чораларини белгилаш имконияти яратилган. Ижтимоий самарадорлик: алгоритмни клиник амалиётда қўллаш юқори хавфдаги беморларни  эрта  аниқлаш,  профилактик  тадбирларни  индивидуаллаштириш,  ҳаёт давомийлигини узайтириш ва ногиронлик ҳамда ўлим кўрсаткичларини камайтириш имконини яратади. Иқтисодий самарадорлик: алгоритмни диспансер кузатув ҳамда скрининг дастурларига интегратсия қилиш орқали кеч диагностика қилинган асоратлар улуши 20–25 % гача, госпитализатсия ҳолатлари эса 15–18 % гача қисқарди. Шунинг натижасида соғлиқни сақлаш тизимида ҳар 1000 бемор ҳисобида йиллик 600–900 миллион сўм миқдорида иқтисодий тежамкорлик яратилди. Хулоса: ишлаб чиқилган алгоритм клинико-генетик асосдаги шахсга йўналтирилган тиббиёт воситаси бўлиб, у профилактика самарадорлигини ошириш ва соғлиқни сақлаш харажатларини оқилона режалаштириш имконини беради ҳамда юрак-қон томир асоратларини эрта аниқлаш ва олдини олиш орқали соғлом умр давомийлигини узайтиради. Диссертация тадқиқоти давомида олинган илмий натижалар Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025-йил 2 – декабрдаги 30-сонли қарор хулосаси асосида соғлиқни сақлаш амалиётига жорий этиш учун тавсия этилган.
 

Yangiliklarga obuna bo‘lish