Синдоров Абдумўмин Ўролбек ўғлининг

фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Нурота фитогеографик округида Asteraceae оиласи турларининг систематикаси ва молекуляр-генетик таҳлили”, 03.00.05 – Ботаника (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.1.PhD/B1694.
Илмий раҳбар: Деҳқонов Даврон Бурхонович, биология фанлари доктори, дотсент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Наманган давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Наманган давлат университети, PhD03/2025.27.12.B.22.05.
Расмий оппонентлар: Эсанов Ҳусниддин Қурбонович, биология фанлари доктори, профессор; Тургинов Орзимат Турдиматович, биология фанлари доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Қарши давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Ўзбекистоннинг Нурота фитогеографик округида Asteraceae оиласи турларининг хилма-хиллигини, уларнинг ҳаётий шакллари, тарқалиши, хўжалик аҳамияти ҳамда молекуляр-генетик хусусиятларини комплекс ўрганиш ва илмий жиҳатдан асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Нурота фитогеографик округида Asteraceae оиласининг замонавий таксономик таркиби аниқланиб, 59 туркумга мансуб 184 тур қайд этилган ҳамда ITS маркерлари асосида 45 туркумга мансуб 85 турнинг Астероидеае, Carduoideae ва Cichorioideae оилачалари доирасидаги филогенетик муносабатлари аниқлаштирилган;
Нурота фитогеографик округи эндем тури Cousinia ботсчантзевии нинг тўлиқ хлоропласт геноми илк бор секвенцияланиб, унинг 152 681 жуфт нуклеотиддан иборат тузилиши, 131 та ген таркиби ва LSC минтақасидаги инверсия хусусияти тавсифланган ҳамда ycf1, trnE-UUC–рпоБ ва trnL-UAA–trnF-GAA ҳудудлари истиқболли молекуляр маркерлар сифатида ажратилган;
Scorzonera гагеоидес ва Геласиа circumflexa турларининг тўлиқ хлоропласт геномлари Ўзбекистондан олинган намуналар асосида секвенцияланиб, уларнинг юқори филогенетик яқинлиги (боотстрап — 100%, генетик масофа — 0,001) аниқланган ҳамда Scorzonera гагеоидес турининг Геласиа туркумига мансублигини қўллаб-қувватловчи молекуляр-филогенетик далиллар олинган;
Cousinia псеудоланата, C. ланата, Ачиллеа arabica ва Артемисиа диффуса турларида абиотик стрессларга жавоб билан боғлиқ CAT, ГР, NCED1, NCED2, CSP3, POD ва RBOH генларига хос молекуляр маркерлар PCR усулида таҳлил қилиниб, уларнинг айрим турларда амплификация қилиниши бўйича фарқланишлар аниқланган ҳамда стрессга мослашувнинг генетик асосларини кейинги тадқиқотларда баҳолаш учун молекуляр маълумотлар олинган;
Нурота фитогеографик округида Asteraceae оиласининг тур (СР), туркум (ГР) ва филогенетик хилма-хиллиги (ПД) фазовий жиҳатдан нотекис тақсимланганлиги аниқланиб, BU189 катагида 44 тур ва ПД = 7,07 кўрсаткичи қайд этилган. Стандартлаштирилган филогенетик хилма-хиллик (SES.PD) таҳлили асосида айрим ҳудудларда филогенетик кластерлашув, бошқаларида эса филогенетик тарқоқлик кузатилиши, шунингдек, СР, ГР ва ПД кўрсаткичларининг баландлик ҳамда йиллик ёғин миқдори билан мусбат, йиллик ҳарорат билан манфий боғлиқлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Нурота фитогеографик округида Asteraceae оиласи турларининг систематикаси, молекуляр-генетик хусусиятлари ва географик тарқалишини ўрганиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Нурота фитогеографик округида Asteraceae оиласига мансуб 59 туркум ва 184 турнинг таксономик таркиби, географик тарқалиши, экологик хусусиятлари ҳамда камёб турларни муҳофаза қилишга оид илмий натижалардан Ўзбекистон Республикаси Қизил китобининг навбатдаги нашрини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2026-йил 13-январдаги 4/1255-76-сонли маълумотномаси). Натижада Нурота фитогеографик округидаги камёб ва эндем ўсимликларнинг тарқалиши ҳамда муҳофаза ҳолатига оид илмий маълумотларни тўлдириш имконияти яратилган;
Scorzonera гагеоидес турининг тўлиқ хлоропласт геноми бўйича олинган молекуляр-генетик маълумотлар АҚШ Миллий биотехнология ахборот марказининг (NCBI) ГенБанк халқаро маълумотлар базасига PX370050 рақами билан киритилган (2025-йил 10-сентабр). Натижада мазкур турнинг хлоропласт геномига оид маълумотлардан халқаро молекуляр-систематик ва филогенетик тадқиқотларда фойдаланиш имконияти яратилган.