Норбекова Гулрух Хусан қизининг

фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Инглиз тилида афсун семантик майдонини ташкил этувчи лексик бирликларнинг лисоний тадқиқи”, 10.00.04- Европа, Америка ва Австралия халқлари тили ва адабиёти (филология).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.1.PhD/Fil4371.
Илмий раҳбар: Мирсанов Гайбулло Кулмурадович, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Жиззах давлат педагогика университети .
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Наманган давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Fil.22.04.
Расмий оппонентлар: Ибрагимова Гулчеҳра Мадаминжановна, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Турсунов Акмал Хамиджонович, филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), профессор.
Етакчи ташкилот: Гулистон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга эга.
II. Тадқиқотнинг мақсади Ж. К. Roulingning “Harry Potter” туркумидаги афсун семантик майдонини ташкил этувчи лексик бирликларнинг консептуал-когнитив тузилиши, морфологик-структуравий қолипи, лингвомаданий коннотациялари ҳамда прагматик-функсионал имкониятларини яхлит тизимда аниқлаш ва шу асосда фентези дискурсидаги махсус лексикани тавсифлашнинг лингвокогнитив моделини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
инглиз тилидаги афсун семантик майдони илк бор яхлит тизим сифатида моделлаштирилиб, унинг ядросини “спелл”, “чарм”, “curse”, “incantation” гиперонимлари, перифериясини эса окказионал афсун номинациялари ташкил этиши, майдон ичида трансформация, ҳимоя, элементар, ҳехес, қарғиш (curses), шифо, жинхес ва чақириш микромайдонлари иерархик тарзда жойлашиши, миқдорий ядрони трансформатив ва ҳимоя бирликлари (46,3 %) ташкил этиши ҳамда салбий прагматик йўналтирилган бирликлар миқдоран камчиликни (25,6 %) ташкил этган ҳолда энг юқори иллокутив куч кўрсаткичига эга алоҳида қатлам сифатида намоён бўлиши аниқланган;
афсун бирликларининг морфологик қолипи улар ифодалайдиган консептуал мазмун билан қонуний боғлиқ эканлиги ҳаракат ва буйруқ семантикасининг буйруқ майлидаги феъл шаклига (52,4%), сеҳрли предмет ва ҳодиса номинациясининг “-ус”, “-ум”, “-эн” аффиксли отларга (31,7%), баҳоловчи-тавсифловчи мазмуннинг сифатларга (15,9%) мувофиқ келиши миқдорий тақсимот орқали асосланган;
афсун бирликларининг этимологик қатламлари илк бор тизимли аниқланиб, уларнинг ўзаклари лотин, қадимги юнон, келт, арамей ва славян тилларига бориб тақалиши ҳамда аксарияти инглиз тилининг изоҳли ва этимологик луғатларида қайд этилганлиги далилланган ва шу асосда лингвомаданий коннотациянинг шаклланиш механизми муаллиф томонидан англо-саксон ва келт мифологияси, қадимий халқ эътиқодлари ҳамда диний-мистик тасаввурларда сақланиб қолган, аммо замонавий тилда фаоллигини йўқотган маданий кодларнинг қайта фаоллаштирилиши ва бирликнинг этимологик маъноси устига янги бадиий-эстетик коннотатив қатламнинг юкланиши очиб берилган;
афсун бирлиги нутқ акти сифатида бир вақтнинг ўзида локутив (номлаш), иллокутив (буюриш ва таъсир кўрсатиш) ҳамда перлокутив (натижа ҳосил қилиш) вазифаларни бажариши, унинг иллокутив кучи сўзловчининг мақоми ва вазият контексти билан белгиланиши исботланиб, шу асосда махсус лексикани тавсифлашнинг “семантик майдон - морфологик қолип - маданий код - прагматик вазифа” босқичларидан иборат лингвокогнитив модели ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Инглиз тилида афсун семантик майдонини ташкил этувчи лексик бирликларнинг лингвистик таҳлил қилиш жараёнида олинган илмий натижалар асосида:
82 та афсун бирлигининг этимологик ўзаги, семантик гуруҳи ва морфологик тузилиши кўрсатилган тизимлаштирилган маълумотлар базасидан ЎзР ФА ҚҚБ Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтида 2021–2023-йилларда бажарилган “Қорақалпоқ фолклорида оламнинг этнолингвистик тасвирини монографик аспектда таҳлил қилиш” мавзусидаги илмий лойиҳада қиёсий манба сифатида фойдаланилган (ЎзР ФА ҚҚБ Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институти 2025-йил 27-майдаги 301/1-сон маълумотномаси). Натижада фолклор матнларидаги афсунга оид бирликларни тавсифлашда қўлланилган мезонлар кенгайтирилиб, лойиҳа мазмуни янги қиёсий материаллар билан бойитилган;
афсун семантик майдонининг тематик-семантик таснифи ҳамда фентези матнидаги махсус лексикани ажратиш ва гуруҳлаш методикасидан Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университетининг “English Access Microscholarship Program” халқаро лойиҳасини амалга оширишда ҳамда ўқув жараёнида фойдаланилган (2022-2024-йилларда Тошкент шаҳридаги АҚШ элчихонаси ва АҚШ Давлат департаменти молиялаштирган SUZ80021GR3106-рақамли лойиҳанинг 04-01/3696-сон маълумотномаси). Натижада бадиий матн асосида лексик бирликларнинг семантик гуруҳларини аниқлаш машқлари ишлаб чиқилиб, лойиҳа иштирокчиларининг лексик-семантик таҳлил кўникмалари ривожлантирилган;
фентези жанри, унинг намоёндалари ва “Harry Potter” туркумидаги афсун лексикасининг маданий-мифологик юкламасига оид ўқув материалларидан ҳамда таржимада коннотатив мазмунни сақлаш бўйича тавсиялардан 5111400 - Хорижий тил ва адабиёт таълим йўналиши талабалари учун А. Х. Мухамедов, З. М. Низомова ва Г. Х. Норбекова томонидан яратилган “The literature of Great Britain and America” дарслигида фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2022-йил 9-сентябрдаги 302-0112-сон маълумотномаси). Натижада дарсликнинг фентези жанрига бағишланган бўлими лингвистик таҳлил материаллари билан тўлдирилиб, унинг илмий-амалий салоҳияти оширилган;
махсус лексик қатламни тавсифлашнинг “семантик майдон - морфологик қолип - маданий код - прагматик вазифа” босқичларидан иборат лингвокогнитив таҳлил моделидан 5111400 - Хорижий тил ва адабиёт таълим йўналиши талабалари учун Г. Х. Норбекова, М. А. Мустофакулова, Г. Б. Ғафурова ва Н. Д. Назарова томонидан яратилган “Theoretical Grammar of English: Ўрганилаётган тил назарий аспектлари (Назарий грамматика)” дарслигида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2025-йил 14-апрелдаги 136-сон буйруғи, 44-5506-сон маълумотномаси). Натижада грамматик категорияларни изоҳлашда тил бирлигининг семантик, функсионал ва консептуал қатламларини босқичма-босқич таҳлил қилиш тартиби киритилиб, дарсликнинг илмий-амалий аҳамияти оширилган.