Холматова Манзурахон Мамиржон қизининг

фалсафа доктори (PhD) диссертация ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Картошка Л-вирусининг биологик характеристикаси ва унинг диагностикаси”, 03.00.04 - Микробиология ва вирусология (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.4.PhD/B1304.
Илмий раҳбар: Файзиев Вохид Бахрамович, биология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат ветеринария медитсинаси, чорвачилик ва биотехнологиялар университетининг Тошкент филиали.
ИК фаолият кўрсатаётган муассасалар номи, ИК рақами: Чирчиқ давлат педагогика университети, PhD.01/2025.27.12.B.04.05.
Расмий оппонентлар: Хўжамшукуров Нортожи Абдихаликович, биология фанлари доктори, профессор; Қодирова Зарифа Носировна, биология фанлари номзоди, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Гулистон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Тошкент вилояти агроекологик шароитидан КЛВни ажратиш, биологик хусусиятларини аниқлаш ва молекуляр-генетик идентификациялаш ҳамда филогенетик шажарасини яратишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор мамлакатимизда тарқалган КЛВнинг оқсил қобиғи (CP) синтезига жавобгар бўлган ген участкаси нуклеотидлар кетма-кетлигини секвенс қилиш асосида “Потато леафролл вирус, М-1” изоляти аниқланди ҳамда филогенетик таҳлил натижасида ушбу ген бўйича MT537599 VJEO1134 (Африка), MH937415 W13-136 (Германия) ва D13954 PLRV (Канада) каби изолятлар билан битта филогенетик шохда жойлашганлиги ва гомологияга эга эканлигини исботланган;
«Потато леафролл вирус, М-1» изоляти яқин гомологияга эга бўлган изолятлар CP гени нуклеотид кетма-кетлигини алигнмент қилиш (ClustalW) натижасида 3 та SNP (мутация) нуқтаси аниқланди ва молекуляр диагностика стандарти мутация номенклатурасига асосан — 120G>Т, — 126A>Г, — 146A>Т тартибида бегиланган;
ажратилган PLRV_М-1 PP981686 (Узбекистан) изоляти оқсил қобиғи (CP) аминокислоталар таркибини қиёсий таҳлил қилиш натижасида Про (П) аминокислотаси MT537599 VJEO1134 (Африка), EU717545 VIRUBRA1/045 (Чехия) ва KC456052 ИМ (Хитой) изолятларида, Вал (В) аминокислотаси MT537599 VJEO1134 (Африка) ва EU717545 VIRUBRA1/045 (Чехия), MH937415 W13-136 (Германия) ва D13954 PLRV (Канада) изолятларида, Мет (М) аминокислотаси эса MH937415 W13-136 (Германия) изолятида сон жиҳатдан тафовут қилиши тасдиқланган;
реал вақтдаги PZR усули ёрдамида КЛВнинг бангидевона (Датура страмониум L.), қора итузум (Соланум нигрум), помидор (Соланум lycopersicum L.), физалис (Physalis флоридана) каби янги табиий резерватор ўсимликлари аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Картошка (Соланум туберосум Л.) ўсимлигини касаллантирувчи КЛВни ажратиш, хусусиятларини ўрганиш ва уларнинг диагностикаси бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида:
Тошкент вилояти туманларида етиштирилаётган картошка экин майдонларида кузатилган бир қатор картошка Л-вируси аломатлари бўлган намуналардан PZR усулида таҳлил ўтказилган ва республикамизда илк бор “Потато леафролл вирус М-1” изоляти аниқланган ҳамда ушбу изолят халқаро Генбанкнинг (NCBI) маълумотлар базасига PP981686 ИД рақам билан жойлаштирилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги 2025-йил 15-октабрдаги 05/04/-04-644-сонли маълумотномаси). Натижада, жойланган нуклеотид кетма-кетлигидан дунё бўйича ушу йўналишдаги илмий-тадқиқот ишларида фойдаланиш, вирус миграциясини аниқлаш ва филогенетик шажарасини яратиш имконини берган;
Тошкент ва Қибрай туманларининг картошка экин майдони ҳамда унинг атрофида ўсувчи турли ёввойи ва амданий ўсимликларни реал вақтдаги-PZR усули ёрдамида диагностика қилинди ҳамда вируснинг бангидевона (Датура страмониум L.), қора итузум (Соланум нигрум), помидор (Соланум lycopersicum L.), физалис (Physalis флоридана) каби табиий резерватор ўсимликлари аниқланди (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги 2025-йил 15-октабрдаги 05/04/-04-644-сонли маълумотномаси). Натижада, картошка экин майдонида вируснинг тарқалишига олиб келувчи табиий инфекция манбаларини камайтиришга эришилган;
Қибрай туманидан “Акбар шох этерно” ва Тошкент туманидан “Бахром асли миришкор” фермер хўжаликларидаги 10 гектар картошка экин майдонида Микрозим-2, Лаверон ва Биоазот каби биологик препаратлар билан экув материаллари ҳамда вегетация жараёнида ишлов берилиб, препаратларнинг вирус инфекциясига қарши самарали таъсири ҳамда вирус билан зарарланган ўсимликларнинг ўсиши ва ривожланиши ҳамда ҳосилдорлигининг яхшиланиши аниқланди (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги 2025-йил 15-октабрдаги 05/04/-04-644-сонли маълумотномаси). Натижада, Л-вирус билан касалланган туганаклардан биопрепаратлар билан ишлов бериш натижасида ҳосилдорликни 15% гача оширишга ҳамда атроф-муҳитни кимёвий препаратлар билан ифлосланишини олдини олишга эришилган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish