Ажибекова Гулсара Женгисбаевнанинг

фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри: “Инглиз ва қорақалпоқ эртакларидаги вақт темпорал консептининг лисоний воқеланиши”, 10.00.13 – “Қиёсий ва чоғиштирма тилшунослик” (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.2.PhD/Fil3448.
Илмий раҳбарининг Ф.И.Ш., илмий даражаси ва унвони: Даниева Майсара Джамаловна, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қорақалпоқ давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қорақалпоқ давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Fil.04.07.
Расмий оппонентларнинг Ф.И.Ш., илмий даражаси ва унвони: Алниязов Айтмурат Исмаилович, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Амирова Зохида Ориповна, филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), дотсент.
Етакчи ташкилот номи: Самарқанд давлат чет тиллари институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва қорақалпоқ тиллари материаллари асосида “вақт” консептининг лингвокогнитив ва лингвомаданий хусусиятларини қиёсий таҳлил қилиш, унинг тил бирликлари орқали ифодаланиш механизмларини аниқлаш, мазкур консептнинг турли маданий-тарихий контекстларда шаклланиши ҳамда консептуаллашув моделларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
лингвокогнитив ва лингвомаданий нуқтаи назардан етарли даражада ўрганилмаган инглиз ва қорақалпоқ эртак дискурсида “вақт” консепти қиёсий асосда комплекс тадқиқ этилган ҳамда унинг консептуал тузилиши аниқланган;
“вақт” консептини таҳлил қилишга оид мавжуд ёндашувлар янги формулада, яъни ядро-периферия модели, фрейм ва метафорик моделлар уйғунлигида қайта талқин қилинган ҳамда унинг лингвокогнитив ва лингвомаданий интегратив модели ишлаб чиқилган;
инглиз ва қорақалпоқ эртаклари материаллари асосида “вақт” консептининг лексик, дискурсив ва метафорик ифодаланишини аниқлашда консептуал таҳлил, фрейм таҳлили ва лингвомаданий интерпретация методларининг комбинацияланган қўлланиши орқали янги таҳлил усули амалиётга татбиқ этилган;
инглиз тилидаги эртаклардаги “вақт” консепти ресурс ва абстракт моделда, қорақалпоқ эртакларида эса табиий ва тсиклик моделда консептуаллашишини аниқланиб, ушбу фарқнинг миллий менталитет ва маданий қадриятлар билан боғлиқлиги илмий жиҳатдан асослаб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Инглиз ва қорақалпоқ тилларида “вақт” консептини лингвокогнитив ва лингвомаданий асосда таҳлил қилишга доир олиб борилган тадқиқотлар асосида:
инглиз ва қорақалпоқ эртаклари материаллари асосида “вақт” консептининг лексик, дискурсив ва метафорик ифодаланишини аниқлашда консептуал таҳлил, фрейм таҳлили ва лингвомаданий интерпретация методларининг комбинацияланган қўлланиши орқали янги таҳлил усули амалиётга татбиқ этилишига оид хулосалардан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуминитар фанлар илмий-тадқоқот институтида 2025-2026 йилларда амалга оширилган “Ҳозирги қорақалпоқ тилидаги сўз ясалиш тизимининг назарий асослари” мавзусидаги фундаментал тадқиқот лойиҳасини бажаришда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуминитар фанлар илмий-тадқиқот институтининг 2026-йил 16-апрелдаги 160/1-сон маълумотномаси). Натижада, мазкур лойиҳа доирасида яратилган ўқув қўлланмаларини ишлаб чиқишда янги ёндашувлар асосида “вақт” консептининг лингвокогнитив ва лингвомаданий ўхшашликлар ва фарқлар аниқлашга эришилган;
лингвокогнитив ва лингвомаданий нуқтаи назардан етарли даражада ўрганилмаган инглиз ва қорақалпоқ эртак дискурсида “вақт” консепти қиёсий асосда комплекс тадқиқ этилган ҳамда унинг консептуал тузилишига оид маълумотлардан Қорақалпоғистон Республикаси телерадиоканали томонидан ”Кúш билимде”, “Дáwir нáпеси эшиттиришларини тайёрлашда фойдаланилган (Қорақалпоғистон Республикаси телерадиоканалининг 2026-йил 8-майдаги 05-22/237-сон маълумотномаси). Натижада, инглиз ва қорақалпоқ халқларидаги вақт билан боғлиқ миллий-маданий дунёқарашлар ҳақидаги маълумотлар радиоешиттиришларнинг илмий-оммабоплигини таъминлаган, тингловчиларнинг қизиқишлари орттирилган;
инглиз тилидаги эртаклардаги “вақт” консепти ресурс ва абстракт моделда, қорақалпоқ эртакларида эса табиий ва тсиклик моделда консептуаллашишини аниқланиб, ушбу фарқнинг миллий менталитет ва маданий қадриятлар билан боғлиқлигига ҳамда “вақт” консептини таҳлил қилишга оид мавжуд ёндашувлар янги формулада, яъни ядро-периферия модели, фрейм ва метафорик моделлар уйғунлигида қайта талқин қилинган ҳамда унинг лингвокогнитив ва лингвомаданий интегратив моделига оид маълумотлардан Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши ҳузуридаги Давлат тилини ривожлантириш департаментининг 2026-йилга мўлжалланган иш режасини ичлаб чиқишда ва мазкур режанинг 9, 11, 13-бандларини тайёрлашда самарали фойдаланилган (Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Давлат тилини ривожлантириш департаментининг 2026-йил 15-апрелдаги 11.09/05-04/279-сон маълумотномаси). Натижада, эртаклар инглиз ва қорақалпоқ тилларидаги “вақт” консептининг миллий-маданий хусусиятларни тўғри ифодалашда алоҳида аҳамиятга эгалиги ва вақтнинг турли тилларда турлича қабул қилиниши қайд этилган.