Мансурова Шабнам Мирзоҳид қизининг

фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертасия мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): "Тебинбулоқ рудалари асосида коагулянт олишнинг физик-кимёвий асослари ва технологияси", 02.00.13 – Ноорганик моддалар ва улар асосидаги материаллар технологияси (техника фанлари).
Диссертасия мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.2.PhD/T6663.
Илмий раҳбар: Нурмуродов Тулкин Исамуродович, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертасия бажарилган муассаса номи: Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети, DSc.31/2025.27.12.T.01.01.
Расмий оппонентлар: Умиров Фарҳод Эргашович, техника фанлари доктори, профессор; Тўрақулов Беҳзод Бегматович, техника фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), дотсент.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Тебинбулоқ кони темир таркибли рудалари асосида когулянт олиш технологиясини ишлаб чиқиш ҳамда уларнинг саноат оқова сувларини тозалаш жараёнидаги adsorbsion хусусиятларини илмий асосда тадқиқ этишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Қорақалпоғистон Республикаси ҳудудида жойлашган Тебинбулоқ кони темир рудалари 3 ва 5 метр чуқурликдаги қатламларидан олинган намуналарининг минералогик ва физик-кимёвий таркиблари таҳлил қилиниб, асосий темир сақловчи фазалар гематит (Фе₂О₃), магнетит (Фе₃О₄) ҳамда аралаш оксид минераллардан иборатлиги ҳамда руда таркибида СиО₂, Ал₂О₃, CaO, титан ва ванадий, марганес бирикмалари каби қўшимча компонентлар мавжуд эканлиги аниқланган;
Тебинбулоқ темир рудаларини хлорид кислота билан парчалаш орқали FeCl₃ олиш жараёнининг оптимал технологик параметрлари: руда заррачалари ўлчами 0,25mm, хлорид кислота консентрацияси 32%, қаттиқ ва суюқ фазалар нисбати 1:2, ҳарорат 25-35℃, аралаштириш тезлиги 200 ayl/daq. ва жараён давомийлиги 120 дақиқа этиб ўрнатилган;
коагулянтнинг реологик хоссалари комплекс равишда ўрганилиб, оптимал технологик шароитларда унинг қовушқоқлик коеффитсиенти 1,88 мПа∙с, зичлиги 1,44 g/sm³ ни ташкил этиши аниқланган;
олинган FeCl₃ коагулянтининг саноат корхоналари оқова сувларини тозалаш жараёнининг самарадорлиги 60 % дан 75 % гача эканлиги аниқланган;
Тебинбулоқ кони темир рудаларини хлорид кислота эритмасида эриши орқали темир (III) хлорид коагулянти олишнинг технологик схемаси ишлаб чиқилган ва мазкур технологияга асосан 28,49 % таркибига эга бўлган коагулянт ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш имконияти яратилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тебинбулоқ кони темир таркибли рудалари асосида коагулянтлар олиш технологиясини ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
таркибида темир тутган Тебинбулоқ рудаларини хлорид кислотали қайта ишлаш орқали FeCl₃ коагулянтини олиш технологияси “Навоий кон-металлургия комбинати” АЖнинг Марказий илмий-тадқиқотлар лабораториясида амалиётга жорий этилган (“Навоий кон-металлургия комбинати” АЖ 2026-йил 7-апрелдаги 02-15-02/3493-сонли маълумотномаси). Натижада, таркибида 25,6% Фе₂О₃ сақлаган маҳаллий Тебинбулоқ темир рудасини 32% ли хлорид кислота эритмасида парчалаш орқали (эритиш вақти 120 дақиқа, аралаштириш тезлиги 200 ayl/daq.) олинган FeCl₃ коагулянтининг консентрациясини 28,49% гача ошириш имконини берган;
маҳаллий Тебинбулоқ рудасидан олинган FeCl₃ коагулян ёрдамида саноат чиқинди ва оқова сувлари таркибини оғир металл ионларидан тозалаш усули “Навоий кон-металлургия комбинати” АЖда амалиётга жорий этилган (“Навоий кон-металлургия комбинати” АЖ 2026-йил 7-апрелдаги 02-15-02/3493-сонли маълумотномаси). Натижада, коагуляция жараёнида Cu (ИИ), Пб (ИИ) ва Ас (III) каби оғир металл гидроксидларини чўктириши сабабли оқова сув таркибидаги оғир металл ионлари 60% дан 75% гача камайтириш ҳамда ишлаб чиқаришда сув сарфи қисқартириш имконини берган.