Джабборов Шерзод Рахимбердиевичнинг

фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Носпетсифик ярали колитнинг асоратлари юзага келганда жарроҳлик тактикасини танлаш», 14.00.27 – Хирургия (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.1.DSc/Tib1521.
Илмий маслаҳатчи: Курбаниязов Зафар Бабажанович, тиббиёт фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Самарқанд давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.03.
Расмий оппонентлар: Шербеков Улуғбек Ахрорович, тиббиёт фанлари доктори, профессор. Ҳакимов Мурод Шавкатович, тиббиёт фанлари доктори, профессор. Тагисой Элман Кулу ўғли, тиббиёт фанлари доктори, профессор
Етакчи ташкилот: Тожикистон давлат тиббиёт университети (Тожикистон Республикаси).
II. Тадқиқотнинг мақсади:
Хавфни табақалаштириш, салбий оқибатларни башорат қилиш ва анастомоз етишмовчилигини эрта башорат қилишга асосланган табақалаштирилган жарроҳлик тактикасини ишлаб чиқиш ва асослаш орқали носпетсифик ярали колитнинг асоратланган шакллари билан оғриган беморларни жарроҳлик йўли билан даволаш натижаларини яхшилашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
резервуар анастомози тутиб қололмаслигини эрта башорат қилиш усули 3-суткада дренаж суюқлиги амилазаси (AUC 0,918; кесиш нуқтаси 1050 Birlik/l) ва 5-суткада С-реактив оқсилни клиник белгилар пайдо бўлишидан олдин таниб олиш аниқлиги 0,947 бўлган комбинациялашган моделга бирлашиши ишлаб чиқилган;
асоратланган ярали колитда операциядан кейинги асоратлар, эрта колектомия ва анастомоз тутиб қололмаслиги ягона нутритив-яллиғланиш ўқи — гипоалбуминемия, С-реактив оқсил, саркопения ва стероидорезистентлик билан белгиланиши исботланган;
плазмаферезнинг операциягача хирургик саралаш воситаси сифатидаги роли стероид-боғлиқ ва стероид-резистент шаклларга эга беморларни терапияга жавоб 78,6% бўлганда консерватив (35,7%), режали (45,2%) ва шошилинч (19,1%) маршрутлар ўртасида қайта тақсимланиши асосланган;
хирургик хавфни стратификациялаш тизими такомиллаштирилган: операция ҳажми ва босқичлилигини обектив танлашни таъминловчи балл шкаласи (AUC 0,842) ва машина ўрганиши модели (тестда AUC 0,854 ва мустақил марказда валидацияда 0,832) ишлаб чиқилган;
тутиб қололмасликни профилактика қилиш ва резервуарни сақлаш стратегияси такомиллаштирилган: тутиб қололмасликнинг ажратувчи илеостомада (19,2% дан 7,1% гача) ва резервуарни кечиктирилган шакллантиришда (15,6% дан 5,4% гача) камайиши резервуарни беморларнинг 77,8% ида сақлаш ва резервуар яшовчанлиги 24 ойга 90,0% бўлганда асосланган;
дифферентсиаллашган хирургик тактика контсепцияси умумқабул қилинганга нисбатан асоратлар частотасининг 20,1 фоиз бандга, анастомоз тутиб қололмаслигининг 3,2 марта ва ногиронликнинг 16,4 фоиз бандга камайишини илмий асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Носпетсифик ярали колитнинг асоратланган шаклларида жарроҳлик тактикасини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: Резервуар анастомози тутиб қололмаслигини эрта башорат қилиш усули 3-суткада дренаж суюқлиги амилазаси (AUC 0,918; кесиш нуқтаси 1050 Birlik/l) ва 5-суткада С-реактив оқсилни клиник белгилар пайдо бўлишидан олдин таниб олиш аниқлиги 0,947 бўлган комбинациялашган моделга бирлашиши ишлаб чиқилган ва Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши томонидан 2025 йил 3-февралда 6-сон ва 28-февралда 7-сон билан тасдиқланган «Оғир шаклда кечувчи ярали колитда йўғон ичак девори микрофлорасига асосланган даволаш тактикаси» ва «Ярали колитнинг оғир кечишида йўғон ичак девори микробиотикасини баҳолаш ва даволаш тактикасини такомиллаштириш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклифлар «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ Самарқанд бекати бирлашган касалхонасининг 2026 йил 2-мартдаги 56U-сон ва Самарқанд шаҳар соғлиқни сақлаш бўлимининг 2026 йил 9-апрелдаги 6631-7-107-TB/2026-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 29 апрелдаги 07/25-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: маҳаллий ва тизимли белгиларни бирлаштирган комбинацияланган модел анастомоз етишмовчилигини юқори аниқлик билан эрта башорат қилиб, резервуарни сақлаб қолиш учун ўз вақтида аралашув ўтказиш имконини беради; бу эса резервуарни йўқотиш ва доимий стома шаклланиши хавфини камайтиради. Иқтисодий самарадорлиги: асоратни клиник намоён бўлишидан олдин аниқлаш кечиккан аралашувлар, резервуарни олиб ташлаш ва такрорий реконструкция харажатларини ҳар бир бемор ҳисобига ўртача 5 000 000–8 000 000 сўмга қисқартиради. Хулоса: комбинацияланган прогностик моделни жорий этиш анастомоз етишмовчилигини эрта ташхислаш аниқлигини оширди ва резервуарни сақлаб қолиш имкониятини кенгайтирди.
иккинчи илмий янгилик: асоратланган ярали колитда операциядан кейинги асоратлар, эрта колектомия ва анастомоз тутиб қололмаслиги ягона нутритив-яллиғланиш ўқи — гипоалбуминемия, С-реактив оқсил, саркопения ва стероидорезистентлик билан белгиланиши исботланган ва Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши томонидан 2025 йил 3-февралда 6-сон ва 28-февралда 7-сон билан тасдиқланган «Оғир шаклда кечувчи ярали колитда йўғон ичак девори микрофлорасига асосланган даволаш тактикаси» ва «Ярали колитнинг оғир кечишида йўғон ичак девори микробиотикасини баҳолаш ва даволаш тактикасини такомиллаштириш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклифлар «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ Самарқанд бекати бирлашган касалхонасининг 2026 йил 2-мартдаги 56U-сон ва Самарқанд шаҳар соғлиқни сақлаш бўлимининг 2026 йил 9-апрелдаги 6631-7-107-TB/2026-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 29 апрелдаги 07/25-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: салбий оқибатнинг ягона озуқавий-яллиғланиш ўқини аниқлаш операциядан олдинги нутритив ва яллиғланишга қарши тайёргарликни мақсадли ўтказиш имконини беради; бу эса беморнинг операцияга тайёрлигини оширади ва операциядан кейинги тикланишни тезлаштиради. Иқтисодий самарадорлиги: модификацияланувчи хавф омилларини операциягача тузатиш асоратлар частотасини ва улар билан боғлиқ қўшимча даволаш харажатларини камайтириб, ҳар бир бемор ҳисобига ўртача 2 000 000–3 500 000 сўм тежамкорликка эришилади. Хулоса: ягона озуқавий-яллиғланиш ўқини исботлаш операциядан олдинги тайёргарликнинг патогенетик асосини яратди.
учинчи илмий янгилик: плазмаферезнинг операциягача хирургик саралаш воситаси сифатидаги роли стероид-боғлиқ ва стероид-резистент шаклларга эга беморларни терапияга жавоб 78,6% бўлганда консерватив (35,7%), режали (45,2%) ва шошилинч (19,1%) маршрутлар ўртасида қайта тақсимланиши асосланган ва Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши томонидан 2025 йил 3-февралда 6-сон ва 28-февралда 7-сон билан тасдиқланган «Оғир шаклда кечувчи ярали колитда йўғон ичак девори микрофлорасига асосланган даволаш тактикаси» ва «Ярали колитнинг оғир кечишида йўғон ичак девори микробиотикасини баҳолаш ва даволаш тактикасини такомиллаштириш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклифлар «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ Самарқанд бекати бирлашган касалхонасининг 2026 йил 2-мартдаги 56U-сон ва Самарқанд шаҳар соғлиқни сақлаш бўлимининг 2026 йил 9-апрелдаги 6631-7-107-TB/2026-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 29 апрелдаги 07/25-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: стероид-боғлиқ ва стероид-резистент шаклларда эфферент терапия курси беморларнинг 35,7% ида операциядан қочиш ва 45,2% ида ургент вазиятни операциягача оптималлаштириш билан режалига ўтказиш имконини беради; шошилинч колектомияда операциядан кейинги ўлим 5,3% га, режалида эса 0,7% дан ошмаслиги ҳисобга олинганда, бу беморлар ҳаётини сақлашга ва колектомиядан кейинги ногиронликнинг олдини олишга бевосита хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: беморларнинг 35,7% ида операциядан воз кечиш ва 45,2% ида шошилинч аралашувни режалига ўтказиш реанимацияда бўлиш муддати, шошилинч колектомия ва кейинги реконструктив босқичлар харажатларини камайтиради, ҳар бир бемор ҳисобига ўртача 6 000 000–9 000 000 сўм тежамкорликни таъминлайди. Хулоса: плазмаферезни операциядан олдинги саралаш воситаси сифатида қўллаш шошилинч колектомиялар улушини камайтириб, жарроҳлик даволашнинг хавфсизлигини оширди.
тўртинчи илмий янгилик: хирургик хавфни стратификациялаш тизими такомиллаштирилган: операция ҳажми ва босқичлилигини обектив танлашни таъминловчи балл шкаласи (AUC 0,842) ва машина ўрганиши модели (тестда AUC 0,854 ва мустақил марказда валидацияда 0,832) ишлаб чиқилган ва Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши томонидан 2025 йил 3-февралда 6-сон ва 28-февралда 7-сон билан тасдиқланган «Оғир шаклда кечувчи ярали колитда йўғон ичак девори микрофлорасига асосланган даволаш тактикаси» ва «Ярали колитнинг оғир кечишида йўғон ичак девори микробиотикасини баҳолаш ва даволаш тактикасини такомиллаштириш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклифлар «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ Самарқанд бекати бирлашган касалхонасининг 2026 йил 2-мартдаги 56U-сон ва Самарқанд шаҳар соғлиқни сақлаш бўлимининг 2026 йил 9-апрелдаги 6631-7-107-TB/2026-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 29 апрелдаги 07/25-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: балли шкала хавф гуруҳини бемор ёнида аниқлаш ҳамда операция ҳажми ва босқичлилигини махсус дастурий таъминотсиз танлаш имконини беради; юқори хавфли беморларни эрта ажратиш уларга хавфсиз босқичли тактика — контсевой илеостома билан субтотал колектомияни реконструкцияни кечиктириш билан — қўллашни таъминлаб, оғир асоратлар ва ўлимнинг олдини олади. Иқтисодий самарадорлиги: хавфни обектив табақалаштириш асоссиз бир босқичли кенг аралашувлар ва улардан кейинги асоратларни даволаш харажатларини бартараф этади, реанимация ва жарроҳлик ресурсларидан мақсадли фойдаланишни таъминлаб, ҳар бир бемор ҳисобига ўртача 3 000 000–4 500 000 сўм тежамкорликка эришилади. Хулоса: балли шкала ва машинали ўрганиш моделини жорий этиш жарроҳлик хавфини обектив баҳолаш ва аралашув ҳажмини асосли танлашнинг ишончли воситасини яратди.
бешинчи илмий янгилик: тутиб қололмасликни профилактика қилиш ва резервуарни сақлаш стратегияси такомиллаштирилган: тутиб қололмасликнинг ажратувчи илеостомада (19,2% дан 7,1% гача) ва резервуарни кечиктирилган шакллантиришда (15,6% дан 5,4% гача) камайиши резервуарни беморларнинг 77,8% ида сақлаш ва резервуар яшовчанлиги 24 ойга 90,0% бўлганда асосланган ва Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши томонидан 2025 йил 3-февралда 6-сон ва 28-февралда 7-сон билан тасдиқланган «Оғир шаклда кечувчи ярали колитда йўғон ичак девори микрофлорасига асосланган даволаш тактикаси» ва «Ярали колитнинг оғир кечишида йўғон ичак девори микробиотикасини баҳолаш ва даволаш тактикасини такомиллаштириш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклифлар «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ Самарқанд бекати бирлашган касалхонасининг 2026 йил 2-мартдаги 56U-сон ва Самарқанд шаҳар соғлиқни сақлаш бўлимининг 2026 йил 9-апрелдаги 6631-7-107-TB/2026-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 29 апрелдаги 07/25-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ажратувчи илеостома, перфузияни флуорестсент баҳолаш ва резервуарни кечиктирилган шакллантиришни қўллаш анастомоз етишмовчилиги частотасини сезиларли камайтиради; эрта сақлаш стратегияси анастомоз етишмовчилигига эга беморларнинг 77,8% ида резервуарни сақлаб қолади, бу эса доимий стомага эҳтиёжнинг олдини олиб, беморларнинг ҳаёт сифатини, ижтимоий ва меҳнат фаоллигини сақлаб қолади. Иқтисодий самарадорлиги: анастомоз етишмовчилиги частотасининг 19,2% дан 7,1% гача ва 15,6% дан 5,4% гача камайиши такрорий операциялар, узоқ муддатли антибактериал терапия ва резервуарни йўқотиш билан боғлиқ харажатларни ҳар бир бемор ҳисобига ўртача 7 000 000–10 000 000 сўмга қисқартиради; резервуарнинг 24 ойлик яшовчанлиги 90,0% бўлганда доимий илеостома ва уни умрбод парвариш қилиш харажатларининг олди олинади, бу эса қўшимча равишда йиллик 3 000 000–5 000 000 сўм тежамкорликни таъминлайди. Хулоса: етишмовчиликни олдини олиш тактикасини оптималлаштириш ва резервуарни сақлаб қолиш стратегиясини такомиллаштириш резервуар анастомозининг ишончлилигини оширди, доимий стомага эҳтиёжни камайтирди ва анастомоз етишмовчилигида ҳам функсионал натижани сақлаш имконини берди.
олтинчи илмий янгилик: дифферентсиаллашган хирургик тактика контсепцияси умумқабул қилинганга нисбатан асоратлар частотасининг 20,1 фоиз бандга, анастомоз тутиб қололмаслигининг 3,2 марта ва ногиронликнинг 16,4 фоиз бандга камайишини илмий асосланган ва Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши томонидан 2025 йил 3-февралда 6-сон ва 28-февралда 7-сон билан тасдиқланган «Оғир шаклда кечувчи ярали колитда йўғон ичак девори микрофлорасига асосланган даволаш тактикаси» ва «Ярали колитнинг оғир кечишида йўғон ичак девори микробиотикасини баҳолаш ва даволаш тактикасини такомиллаштириш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклифлар «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ Самарқанд бекати бирлашган касалхонасининг 2026 йил 2-мартдаги 56U-сон ва Самарқанд шаҳар соғлиқни сақлаш бўлимининг 2026 йил 9-апрелдаги 6631-7-107-TB/2026-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 29 апрелдаги 07/25-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: табақалаштирилган тактика консепсиясини жорий этиш асоратларни 20,1 фоиз бандга, анастомоз етишмовчилигини 3,2 бараварга ва ногиронликни 16,4 фоиз бандга камайтирди; камжароҳатли ва трансанал киришни қўллаш интраоперацион қон йўқотишни 55,8% га, госпитализация давомийлигини 31,2% га ва асоратлар частотасини 2,1 марта камайтирди, бу беморларнинг меҳнат ва ижтимоий фаолликка тез қайтишини таъминлайди. Иқтисодий самарадорлиги: госпитализация давомийлигининг 31,2% га қисқариши, асоратлар ва ногиронликнинг камайиши стационар даволаш, реабилитация ва ижтимоий тўловлар харажатларини қисқартириб, ҳар бир бемор ҳисобига ўртача 8 000 000–12 000 000 сўм умумий иқтисодий самара беради. Хулоса: табақалаштирилган жарроҳлик тактикасининг яхлит консепсияси носпетсифик ярали колитнинг асоратланган шаклларида даволашнинг бевосита ва узоқ муддатли натижаларини сезиларли яхшилади.