Бозорова Маҳбуба Ишқувватовнанинг

фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертасия мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Левофлоксатсиннинг комплекс бирикмалари синтези, тузилиши ва хоссалари», 02.00.01 - Ноорганик кимё, 02.00.04 - Физик кимё (кимё фанлари).
Диссертасия мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.3.PhD/K714.
Илмий раҳбарлар: Тўраев Хайит Худойназарович, кимё фанлари доктори профессор; Ашуров Жамшид Менгнорович, кимё фанлари доктори профессор.
Диссертасия бажарилган муассасалар номи: Тошкент давлат тиббиёт университети Термиз филиали.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Термиз давлат университети, DSc.03/2025.27.12.К/Т.12.05.
Расмий оппонентлар: Муқумова Гулвар Жумаевна, кимё фанлари доктори, дотсент; Рўзимурадов Олим Нарбекович, кимё фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Умумий ва ноорганик кимё институти.
Диссертасия йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: левофлоксатсиннинг Co(ИИ), Мн(ИИ), Ни(ИИ), Cu(ИИ) ва Зн(ИИ) ионлари билан металлокомплекс бирикмаларини синтез қилиш, уларнинг молекуляр ва кристалл тузилишини, физик-кимёвий хоссаларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор левофлоксатсиннинг Co(ИИ), Мн(ИИ), Ни(ИИ), Cu(ИИ) ва Зн(ИИ) металл ионлари билан турли стехиометрик нисбатларда янги комплекс бирикмалари синтез қилинди. Олинган бирикмалар орасида [LEVH₃]₂[Cu₃Cl₉(Ҳ₂О)₂]Cl, [Ни(LEV)₂(эн)]·7Ҳ₂О, [LEVH₂]₂[CoCl₄]·2Ҳ₂О, [LEVH₂]₂[ZnCl₄]·2Ҳ₂О ва [LEVH₂]₂[MnCl₄]·2Ҳ₂О каби бирикмаларнинг RTT, DSK, элемент, ИҚ-спектроскопик анализ усуллари ёрдамида тузилиши ва физик-кимёвий хоссалари аниқланиб, тетраедр ҳамда октаедр тузилишли полиедр металлокомплекслар ҳосил бўлиши аниқланган;
Ҳиршфелд сирт таҳлили натижалари молекулалар орасидаги асосий ўзаро таъсирлар Ҳ···Ҳ ҳамда О···H/H···О типидаги тасирлар эканлигини кўрсатди. Шунингдек, кристалл панжарасининг шаклланишида молекулалараро энергиявий таъсирларнинг ҳиссаси баҳоланди ва уларнинг кристалл тузилиш барқарорлигига таъсири тавсифланган;
[LEVH3]2[Cu3Cl9(H2O)2]Cl таркибли триядроли кластер типидаги комплексда марказий атомга нисбатан лигандлар билан ҳосил бўлган кўпбурчак яққол бузилганлиги намоён бўлган. Бу ўзгаришга экваториал боғлар нисбатан қисқариб аксиал боғлар узунлиги 2.682 Å гача узайиши натижасида Ян-Теллер эффекти кузатилган;
левофлоксатсин асосида синтез қилинган Cu(ИИ), Ни(ИИ), Зн(ИИ) ва Мн(ИИ) сақловчи комплекслар микроорганизмларга қарши сезиларли биологик фаоллик намоён этди. Олинган натижалар Cu(ИИ) тутувчи комплекс бирикманинг дезинфекцияловчи восита сифатида истиқболли эканлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Левофлоксатсиннинг металл ионлари билан ҳосил қилган комплекс бирикмаларининг синтези, тузилиши, физик-кимёвий тавсифлари ҳамда биологик фаоллигига оид олинган илмий натижалар асосида:
левофлоксатсиннинг [LEVH₃]₂[Cu₃Cl₉(Ҳ₂О)₂]Cl, [Ни(LEV)₂(эн)]·7Ҳ₂О, [LEVH₂]₂[CoCl₄]·2Ҳ₂О, [LEVH₂]₂[ZnCl₄]·2Ҳ₂О ва [LEVH₂]₂[MnCl₄]·2Ҳ₂О таркибли комплекслари учун аниқланган кристалл тузилиш параметрлари Кембридж халқаро кристаллографик маълумотлар базасига (Cambridge Crystallographic Data Centre, CCDC) киритилган ҳамда уларга мос равишда CCDC 2291747, CCDC 2586213, ССDC 2586212, CCDC 2562421 ва CCDC 2562413 депозит рақамлари олинган. Натижада мазкур кристаллографик маълумотлардан ўхшаш координацион полимерларни синтез қилиш, уларнинг кристалл тузилишларини тавсифлаш ҳамда структуравий хусусиятларини қиёсий таҳлил қилишда фойдаланиш имконияти яратилган;
левофлоксатсиннинг металлокомплекслари “NOVA FARM” МЧЖ нинг амалиётга жорий этилган (“NOVA FARM” МЧЖнинг 2025 йил 14 июлдаги №34-сон маълумотномаси). Натижада таркибида Cu2+ иони сақлаган левофлоксатсин комплекс бирикмаси ўз хоссалари ва юқори самарадорлиги сабабли дезинфекциялаш воситаларга эритма кўринишда 0,03% консентрацияли эритмасидан фойдаланиб юқори самарали дезинфекцияловчи восита сифатида қўллаш имкониятини берган;
синтез қилинган комплекс бирикмаларнинг кристаллографик тавсифлари БА-ФА-F7-004 рақамли “Биологик фаол бирикмалар металлокомплекслари тузилишига ҳароратнинг таъсирини ўрганиш” мавзусидаги фундаментал лойиҳа доирасида қўлланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2026-йил 20-июлдаги 4/1255-2053 сон маълумотномаси). Олинган натижалар янги металлокомплекс бирикмаларни синтез қилиш, уларнинг молекуляр ва кристалл тузилишини аниқлаш ҳамда хоссаларини тавсифлаш имкониятларини берган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish