Жумаева Садбарг Миролимовна

фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража берадиган фан тармоғи номи): “Хорижий тил ўрганувчи талабаларга фразеологик бирликларни ўқитишда матнга асосланган ёндашув”, 13.00.02 – Таълим ва тарбия назарияси ва методикаси (инглиз тили).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.4.PhD/Ped6365.
Илмий раҳбар: Гулямова Мавлуда Хамитовна, педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), дотсент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети, DSc.03/2026.31.01.Ped.45.02.
Расмий оппонентлар: Сабирова Гулноза Садиковна, педагогика фанлари доктори (DSc), дотсент; Акбарова Шаҳноза Ҳикматуллаевна, педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), дотсент.
Етакчи ташкилот: Гулистон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади хорижий тил ўрганувчи талабаларга матнга асосланган ёндашув орқали фразеологик бирликларни ўқитиш методикасини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
фразеологик бирликларни ўқитишда SSO (семантик спирал ўзлаштириш) фразео-дидактик конструкциясининг педагогик имкониятлари ўқувчиларда фразеологик бирликларнинг узуал ва окказионал маъноларини матндан аниқлаш, ўзаро қиёслаш, мазмуний ўзгаришини тушунтириш ҳамда янги нутқий вазиятларда мустақил қўллаш кўникмаларини ривожлантириш орқали аниқланган;
фразеологик бирликларни матн асосида ўқитишнинг консептуал тузилмаси семантик маънони англаш, узуал ва окказионал қўлланишларни қиёслаш, коммуникатив вазиятда қўллаш ҳамда натижани рефлексив баҳолаш босқичларини “англаш-қиёслаш-қўллаш-рефлексив баҳолаш” кетма-кетлигида ташкил этиш орқали ишлаб чиқилган;
хорижий тил ўрганувчи талабаларга фразеологик бирликларни ўқитишда PPP (Presentation, Practice, Production)нинг уч босқичли алгоритм модели Гагнé’нинг “Ўрганишнинг тўққиз босқичи” ҳамда матнга асосланган конструктивизм механизмининг 3T (Textcentric – Textbound – Textualcore) компонентини интеграция қилиш асосида фразеологик компетенциянинг когнитив-дидактик конфигурацияси сифатида далилланган;
талабаларда фразеологик консептуализацияни шакллантирувчи “Phraseo-Barrier Matrix” интегратив фразео-дидактик конструкцияси семио-когнитив, дискурсив-контекстуал ва структурал-лингвистик мураккабликларни аниқлаш ва босқичма-босқич бартараф этишга мос дифференциал машқлар, контекстуал таҳлил ҳамда коммуникатив топшириқларнинг интеграцияси асосида такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Олий таълим муассасаларининг хорижий тил ва адабиёти инглиз тили йўналиши талабаларига инглиз тили фразеологизмларини имкониятларини билиш ва такомиллаштириш юзасидан ишлаб чиқилган назарий ва амалий натижалар асосида:
фразеологик бирликларни ўқитишда SSO (семантик спирал ўзлаштириш) фразео-дидактик конструкцияси узуал-окказионал хусусиятларни матн асосида таҳлил қилиш ҳамда босқичма-босқич семантик ўсишни белгиловчи семантик-эскалация компоненти орқали аниқланганлигига оид илмий хулосаларидан фразеологик бирликларнинг матндаги маъно хусусиятларини англаш, қиёслаш ва турли нутқий вазиятларда қўллаш кўникмаларини шакллантиришга қаратилган ўқув-методик ёндашувлар 561624-EPP1-2015-УК-EPPKA2-CBHE-SP-ERASMUS+CBHEIMEP: “Ўзбекистонда олий таълим тизими жараёнларини модернизациялаш ва халқаролаштириш” номли инновацион лойиҳада фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2024 йил 4 январдаги 8/02-сон маълумотномаси). Натижада, бўлажак инглиз тили ўқитувчиларининг турли матнларда учрайдиган фразеологик бирликларнинг узуал ва окказионал маъноларини аниқлаш, таҳлил қилиш ҳамда таржима қилиш кўникмаларини ривожлантиришга хизмат қилувчи методик таъминот такомиллаштирилган.
фразеологик бирликларни матн асосида ўқитишнинг асосий механизми босқичли семантик модуляция асосида ўқитувчи – талаба, талаба – ўқитувчи ва мустақил талаба ролларининг кетма-кет алмашинувида контекстга кўра маъно трансформациясини динамик интенсивлаштириш орқали ишлаб чиқилганлигига оид илмий натижалардан И-204-4-5: “Хорижий тил ўрганувчи талабаларга фразеологик бирликларни ўқитишда матнга асосланган ёндашув” номли инновацион тадқиқот лойиҳасида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2024 йил 4 январдаги 7/02-сон маълумотномаси). Натижада, хорижий тил ўрганувчи талабаларга фразеологик бирликларни матн асосида ўқитишнинг методик таъминоти такомиллаштирилган.
хорижий тил ўрганувчи талабаларга фразеологик бирликларни ўқитишда PPP (Presentation, Practice, Production) моделининг уч босқичли тизими Гагнéнинг “Ўрганишнинг тўққиз босқичи” ҳамда матнга асосланган ёндашувнинг 3T (Textcentric – Textbound – Textualcore) компонентини интеграция қилиш асосида далилланганлигига оид илмий натижалардан фразеологик бирликларни матн асосида босқичма-босқич ўзлаштириш ва нутқий вазиятларда қўллашга йўналтирилган информатив, продуктив ва коммуникатив машқлар тизими Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 11 сентабрдаги ПФ-158-сон Фармонига 1-илова “Ўзбекистон–2030” стратегиясини амалга оширишга оид давлат дастурининг 7-бандини такомиллаштиришда инобатга олинган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2024 йил 10 июндаги 186-сон маълумотномаси). Натижада, фразеологик бирликларни матн асосида ўқитиш ва талабаларнинг билим, кўникма ҳамда нутқий фаолиятини ривожлантиришга хизмат қилган.
инглиз тилидаги фразеологик бирликларни ўқитишда вужудга келадиган уч даражали лингвомаданий, экстралингвистик ва лингвистик қийинчиликларнинг ечими талаба тафаккурида фразеологик маъно яратиш жараёнига таъсир этувчи интегратив “Phraseo-Барриер Матрих” асосида ишлаб чиқилганига оид илмий натижаларидан Европа Иттифоқининг ERASMUS+ дастурининг ICM, КА-107-Интернатионал Credit Mobility between Эуропеан Унион анд Узбекистан ҲЕИс, through стафф анд студент mobility эхчанге projects between Узбекистан Стате University of World Лангуагес анд Руҳ University Бочум (Germany)-2020-1-DE01-KA107-005433: “Европа Иттифоқи ҳамда Бохумдаги Рур университети (Германия) ўртасидаги кредит сафарбарлиги” номли лойиҳасида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2024 йил 2 августдаги 04/447-сон маълумотномаси). Натижада хорижий тил ўрганувчи талабаларда инглиз тилида фразеологик бирикмаларни ўқитишда дуч келадиган лингвомаданий, экстралингвистик ва лингвистик қийинчиликлар ва уларни бартараф этиш йўлларини аниқлашга эришилган