Холиқов Алишер Юсуповичнинг

фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси тўғрисида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «2-тур қандли диабет билан оғриган беморларда сурункали буйрак касаллиги ривожланишининг молекуляр-генетик маркерлари ва янги хавф омиллари», 14.00.03 – Эндокринология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.DSc/Tib1024.
Илмий маслаҳатчи: Урманова Юлдуз Махкамовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт маркази.
Диссертация ҳимояси бўйича илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса ва кенгаш рақами: Академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт маркази, DSc.06/2025.27.12.Tib.10.01.
Расмий оппонентлар: Нажмутдинова Дилором Камаритдиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Сабиров Мақсуд Атабаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Муҳамедов Рустам Султонович, биология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тиббиёт ходимларининг касбий малакасини ривожлантириш маркази.
II. Тадқиқотнинг мақсади: 2-тур қандли диабетли беморларда СБКнинг G1–G5 босқичларидаги клиник-биокимёвий ва функционал хусусиятларни, G1–G3 босқичларининг авж олиш суръати билан боғлиқ молекуляр-генетик ассоциацияларни аниқлаш ҳамда беморларни кузатиш ва юритиш стратегиясини, жумладан диализгача трансплантацион баҳолашни қамраб олган шахсийлаштирилган ёндашувни ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Ўзбекистон аҳолисида 2-тур қандли диабетда диабетик буйрак шикастланиши СБК G1–G3 босқичидан буйрак трансплантациясигача бўлган ягона клиник континуумда баҳоланиб, терминал буйрак натижаларининг турли вариантлари билан боғлиқ клиник-лаборатор белгилар мажмуаси, трансплантация ўтказилган беморларда дастлабки гемоглобин ва зардоб альбумини даражаси гемодиализдаги беморларга нисбатан юқорилиги ҳамда трансплантациядан сўнг ижобий метаболик динамика қайд этилиши аниқланган;
илк бор СБК прогрессия суръати билан ассоциацияланган тўртта молекуляр-генетик маркер – протектив таъсирга эга SOD2 C47T (rs4880; OR=0,35) ҳамда тез прогрессия билан боғлиқ TPPP rs59402340 (OR=5,82), UMOD/PDILT rs77924615 (OR=2,94) ва G6PC2 rs478333 (OR=2,51) асосида номзод молекуляр-генетик профил ишлаб чиқилган;
илк бор диабетик СБК мавжудлиги ва унинг прогрессияси билан боғлиқ генетик ассоциациялар бир хил эмаслиги, СБК мавжудлиги бўйича COMT Val158Met полиморфизми фарқланиши (p=0,0069), беморлар ва популяцион назорат гуруҳи ўртасида EDN1, TPPP, UMOD/PDILT, G6PC2 ва COMT бўйича номинал фарқлар қайд этилиши, CAT G262A ҳамда GPX4 C718T бўйича аҳамиятли ассоциациялар аниқланмаслиги исботланган;
илк бор диабетик СБК прогрессияси хавфини стратификация қилишда генетик модел AUC=0,74 ва интеграл клиник-генетик модел AUC=0,81 нинг башоратлаш аниқлигини таъминлайдиган генетик ва рутин клиник-лаборатор кўрсаткичларни интеграциялаш тамойили ишлаб чиқилган;
илк бор 2-тур ҚД ва СБК бўлган беморларни бирламчи бўғиндаги оддий скринингдан клиник-лаборатор баҳолашга ва селектив генетик стратификацияга ўтувчи кўп босқичли персоналлаштирилган бошқариш модели ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
2-тур қандли диабет ва СБКнинг G1–G3 босқичлари мавжуд беморларни ўз вақтида аниқлаш, хавфни баҳолаш ҳамда кузатув ва юритиш ёндашувларини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: илк бор Ўзбекистон аҳолисида 2-тур қандли диабетда диабетик буйрак шикастланиши СБК G1–G3 босқичидан буйрак трансплантациясигача бўлган ягона клиник континуумда баҳоланиб, терминал буйрак натижаларининг турли вариантлари билан боғлиқ клиник-лаборатор белгилар мажмуаси, трансплантация ўтказилган беморларда дастлабки гемоглобин ва зардоб альбумини даражаси гемодиализдаги беморларга нисбатан юқорилиги ҳамда трансплантациядан сўнг ижобий метаболик динамика қайд этилиши аниқланганлиги бўйича таклифлар Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт маркази Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 17 октябрда тасдиқланган “2-тур қандли диабет билан оғриган беморларда сурункали буйрак касаллиги ривожланишининг хавф омилларини эрта аниқлаш учун сўровномани жорий этиш” ҳамда 2025 йил 17 июлда тасдиқланган “2-тур қандли диабет ва нефропатиянинг 1–3-босқичлари мавжуд беморларда рационал овқатланишни жорий этиш” номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги РИЭИАТМ Қашқадарё вилояти филиали бўйича 09.07.2025 йилдаги 01-06/778-сон ҳамда Фарғона вилояти филиали бўйича 09.07.2025 йилдаги 01-06/979-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашининг 2026 йил 17 сентябрдаги X131-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: таклиф этилган персоналлаштирилган юритиш концепцияси асосида терминал диабетик нефропатия профилактикасининг мақбул йўллари ишлаб чиқилган бўлиб, бу беморларни эрта босқичда аниқлаш, диализга муҳтожликни кечиктириш ва уларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: Ўзбекистон популяциясида 2-тур ҚДли беморларда СБК авж олишининг янги геном биомаркерларини аниқлаш технологияларини мамлакат миқёсида кенг жорий этиш терминал диабетик нефропатия хавфини прогнозлаш ва унинг олдини олиш чораларини белгилаш имкониятларини сезиларли оширди; гемодиализдаги беморни стационар даволаш 4,5–9 млн сўмни ташкил этса, СБКнинг 1–3-босқичларида амбулатор юритиш 1,5 млн сўмдан кам, яъни 3–5 баравар арзонга тушишига эришилади;
иккинчи илмий янгилик: илк бор СБК прогрессия суръати билан ассоциацияланган тўртта молекуляр-генетик маркер – протектив таъсирга эга SOD2 C47T (rs4880; OR=0,35) ҳамда тез прогрессия билан боғлиқ TPPP rs59402340 (OR=5,82), UMOD/PDILT rs77924615 (OR=2,94) ва G6PC2 rs478333 (OR=2,51) асосида номзод молекуляр-генетик профил ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт маркази Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 17 октябрда тасдиқланган “2-тур қандли диабет билан оғриган беморларда сурункали буйрак касаллиги ривожланишининг хавф омилларини эрта аниқлаш учун сўровномани жорий этиш” ҳамда 2025 йил 17 июлда тасдиқланган “2-тур қандли диабет ва нефропатиянинг 1–3-босқичлари мавжуд беморларда рационал овқатланишни жорий этиш” номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги РИЭИАТМ Қашқадарё вилояти филиали бўйича 09.07.2025 йилдаги 01-06/778-сон ҳамда Фарғона вилояти филиали бўйича 09.07.2025 йилдаги 01-06/979-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашининг 2026 йил 17 сентябрдаги X131-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: таклиф этилган персоналлаштирилган юритиш концепцияси асосида терминал диабетик нефропатия профилактикасининг мақбул йўллари ишлаб чиқилган бўлиб, бу беморларни эрта босқичда аниқлаш, диализга муҳтожликни кечиктириш ва уларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: Ўзбекистон популяциясида 2-тур ҚДли беморларда СБК авж олишининг янги геном биомаркерларини аниқлаш технологияларини мамлакат миқёсида кенг жорий этиш терминал диабетик нефропатия хавфини прогнозлаш ва унинг олдини олиш чораларини белгилаш имкониятларини сезиларли оширди; гемодиализдаги беморни стационар даволаш 4,5–9 млн сўмни ташкил этса, СБКнинг 1–3-босқичларида амбулатор юритиш 1,5 млн сўмдан кам, яъни 3–5 баравар арзонга тушишига эришилади;
учинчи илмий янгилик: илк бор диабетик СБК мавжудлиги ва унинг прогрессияси билан боғлиқ генетик ассоциациялар бир хил эмаслиги, СБК мавжудлиги бўйича COMT Val158Met полиморфизми фарқланиши (p=0,0069), беморлар ва популяцион назорат гуруҳи ўртасида EDN1, TPPP, UMOD/PDILT, G6PC2 ва COMT бўйича номинал фарқлар қайд этилиши, CAT G262A ҳамда GPX4 C718T бўйича аҳамиятли ассоциациялар аниқланмаслиги исботланганлиги бўйича таклифлар Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт маркази Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 17 октябрда тасдиқланган “2-тур қандли диабет билан оғриган беморларда сурункали буйрак касаллиги ривожланишининг хавф омилларини эрта аниқлаш учун сўровномани жорий этиш” ҳамда 2025 йил 17 июлда тасдиқланган “2-тур қандли диабет ва нефропатиянинг 1–3-босқичлари мавжуд беморларда рационал овқатланишни жорий этиш” номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги РИЭИАТМ Қашқадарё вилояти филиали бўйича 09.07.2025 йилдаги 01-06/778-сон ҳамда Фарғона вилояти филиали бўйича 09.07.2025 йилдаги 01-06/979-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашининг 2026 йил 17 сентябрдаги X131-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: таклиф этилган персоналлаштирилган юритиш концепцияси асосида терминал диабетик нефропатия профилактикасининг мақбул йўллари ишлаб чиқилган бўлиб, бу беморларни эрта босқичда аниқлаш, диализга муҳтожликни кечиктириш ва уларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: Ўзбекистон популяциясида 2-тур ҚДли беморларда СБК авж олишининг янги геном биомаркерларини аниқлаш технологияларини мамлакат миқёсида кенг жорий этиш терминал диабетик нефропатия хавфини прогнозлаш ва унинг олдини олиш чораларини белгилаш имкониятларини сезиларли оширди; гемодиализдаги беморни стационар даволаш 4,5–9 млн сўмни ташкил этса, СБКнинг 1–3-босқичларида амбулатор юритиш 1,5 млн сўмдан кам, яъни 3–5 баравар арзонга тушишига эришилади;
тўртинчи илмий янгилик: илк бор диабетик СБК прогрессияси хавфини стратификация қилишда генетик модел AUC=0,74 ва интеграл клиник-генетик модел AUC=0,81 нинг башоратлаш аниқлигини таъминлайдиган генетик ва рутин клиник-лаборатор кўрсаткичларни интеграциялаш тамойили ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт маркази Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 17 октябрда тасдиқланган “2-тур қандли диабет билан оғриган беморларда сурункали буйрак касаллиги ривожланишининг хавф омилларини эрта аниқлаш учун сўровномани жорий этиш” ҳамда 2025 йил 17 июлда тасдиқланган “2-тур қандли диабет ва нефропатиянинг 1–3-босқичлари мавжуд беморларда рационал овқатланишни жорий этиш” номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги РИЭИАТМ Қашқадарё вилояти филиали бўйича 09.07.2025 йилдаги 01-06/778-сон ҳамда Фарғона вилояти филиали бўйича 09.07.2025 йилдаги 01-06/979-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашининг 2026 йил 17 сентябрдаги X131-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: таклиф этилган персоналлаштирилган юритиш концепцияси асосида терминал диабетик нефропатия профилактикасининг мақбул йўллари ишлаб чиқилган бўлиб, бу беморларни эрта босқичда аниқлаш, диализга муҳтожликни кечиктириш ва уларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: Ўзбекистон популяциясида 2-тур ҚДли беморларда СБК авж олишининг янги геном биомаркерларини аниқлаш технологияларини мамлакат миқёсида кенг жорий этиш терминал диабетик нефропатия хавфини прогнозлаш ва унинг олдини олиш чораларини белгилаш имкониятларини сезиларли оширди; гемодиализдаги беморни стационар даволаш 4,5–9 млн сўмни ташкил этса, СБКнинг 1–3-босқичларида амбулатор юритиш 1,5 млн сўмдан кам, яъни 3–5 баравар арзонга тушишига эришилади;
бешинчи илмий янгилик: илк бор 2-тур ҚД ва СБК бўлган беморларни бирламчи бўғиндаги оддий скринингдан клиник-лаборатор баҳолашга ва селектив генетик стратификацияга ўтувчи кўп босқичли персоналлаштирилган бошқариш модели ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт маркази Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 17 октябрда тасдиқланган “2-тур қандли диабет билан оғриган беморларда сурункали буйрак касаллиги ривожланишининг хавф омилларини эрта аниқлаш учун сўровномани жорий этиш” ҳамда 2025 йил 17 июлда тасдиқланган “2-тур қандли диабет ва нефропатиянинг 1–3-босқичлари мавжуд беморларда рационал овқатланишни жорий этиш” номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги РИЭИАТМ Қашқадарё вилояти филиали бўйича 09.07.2025 йилдаги 01-06/778-сон ҳамда Фарғона вилояти филиали бўйича 09.07.2025 йилдаги 01-06/979-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашининг 2026 йил 17 сентябрдаги X131-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: таклиф этилган персоналлаштирилган юритиш концепцияси асосида терминал диабетик нефропатия профилактикасининг мақбул йўллари ишлаб чиқилган бўлиб, бу беморларни эрта босқичда аниқлаш, диализга муҳтожликни кечиктириш ва уларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: Ўзбекистон популяциясида 2-тур ҚДли беморларда СБК авж олишининг янги геном биомаркерларини аниқлаш технологияларини мамлакат миқёсида кенг жорий этиш терминал диабетик нефропатия хавфини прогнозлаш ва унинг олдини олиш чораларини белгилаш имкониятларини сезиларли оширди; гемодиализдаги беморни стационар даволаш 4,5–9 млн сўмни ташкил этса, СБКнинг 1–3-босқичларида амбулатор юритиш 1,5 млн сўмдан кам, яъни 3–5 баравар арзонга тушишига эришилади.

Yangiliklarga obuna bo‘lish