Байжанова Гулноза Жуманазар қизининг  
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.    Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Эрта ёшли болаларда камқонлик фонида функционал ичак бузилишларини баҳолаш»   14.00.09 – Педиатрия (тиббиёт фанлари). 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақами: В2024.4.PhD/Tib5136.
Илмий рахбар: Акрамова Хурсандой Абдумаликовна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи,  ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.05. 
Расмий оппонентлар: Шамансурова Эльмира Амануллаевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Умарназарова Зулхумор Эрназаровна, тиббиёт фанлари доктори, етакчи илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Тиббиёт ходимларининг касбий малакасини ривожлантириш маркази.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади эрта ёшли болаларда камқонлик фонида кечувчи функционал ичак бузилишларининг клиник-функционал хусусиятларини баҳолаш хамда қисқа занжирли ёғ кислоталари ва нажасда секретор иммуноглобулин А (sIgA) кўрсаткичларининг диагностик ахамиятини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор эрта ёшли болаларда камқонлик фонида функционал ичак бузилишларида қисқа занжирли ёғ кислоталари кўрсаткичлари комплекс баҳоланди, бутират (қисқа занжирли ёғ кислота) концентрациясининг гемоглобин (r=0,48; p<0,01) ва ферритин (r=0,52; p<0,001) миқдори билан ижобий корреляцияси аниқланган;
эрта ёшли болаларда камқонлик фонида функционал ичак бузилишларида sIgA даражасининг ошиши (2,62±0,05 мг/мл) дисбиотик ўзгаришлар ҳамда қисқа занжирли ёғ кислоталари (бутират) ишлаб чиқарилишининг пасайиши махаллий иммун жавобнинг фаоллашуви ва ичак барьер функциясининг зўриқишини тасдиқлаши исботланган;
эрта ёшли болаларда камқонлик фонида функционал ичак бузилишларида қисқа занжирли ёғ кислоталари кўрсаткичларини мажмуавий баҳолаш ичакнинг функционал ҳолатини баҳолашнинг ташхисий ва прогностик аҳамиятини ошириши: қисқа занжирли ёғ кислоталари профили бузилишлари камқонликнинг оғирлик даражаси ва ичак микробиоценози ўзгаришлари билан боғлиқ булиб, бу ўзгаришлар анаэроб индекснинг - 0,47±0,39 гача, қисқа занжирли ёғ кислоталари умумий концентрацияси (ΣSCFA)нинг 5,55±0,43 мг/г гача ва пропионатнинг 0,76±0,05 мг/г гача пасайиши билан исботланган;
эрта ёшли болаларда камқонлик фонида функционал ичак бузилишларида ишлаб чиқилган олиб бориш алгоритмини қўллаш ичак метаболик профилининг меъёрлашиши, яъни даволашдан сўнг қисқа занжирли ёғ кислоталари кўрсаткичларининг барқарорлашиши - ацетат (3,86±0,24 мг/г гача), пропионат (0,76±0,05 мг/г гача), бутират (0,82±0,07 мг/г гача), изокислоталар йиғиндиси Σ SCFA (5,55±0,43 мг/г гача) ва sIgA даражасининг (1,82±0,05 мг/мл гача) пасайиши  аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Олинган илмий натижалар асосида, қисқа занжирли ёғ кислоталари ва sIgA кўрсаткичларини ҳисобга олган ҳолда, камқонлик фонида функционал ичак бузилишларини баҳолаш ва профилактика қилиш ёндашувлари шакллантирилди.         
 биринчи  илмий янгилик:  илк бор марта эрта ёшли болаларда камқонлик фонида функционал ичак бузилишларида қисқа занжирли ёғ кислоталари кўрсаткичлари комплекс баҳоланди, бутират (қисқа занжирли ёғ кислота) концентрациясининг гемоглобин (r=0,48; p<0,01) ва ферритин (r=0,52; p<0,001) миқдори билан ижобий корреляцияси аниқланганлиги Тошкент педиатрия тиббиёти институти Илмий  кенгашининг 04.06.2025-йилда 03/410 -сон билан тасдиқланган «Эрта ёшли болаларда функционал ичак бузилишларида қисқа занжирли ёғ кислоталарининг диагностик аҳамияти» номли услубий тавсияномада акс эттирилган хамда  Хоразм вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 10 сентябрдаги 180-I-сонли буйруғи ва Тошкент давлат тиббиёт университети 2-сонли клиникасининг 2025 йил 2 сентябрдаги 63-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 10.06.2026 йилдаги 10/26-сон хулосаси).  Ижтимоий самарадорлиги: юқори аниқликдаги усулларни (ҚЗЁК ва sIgA) амалиётга жорий этиш эрта ёшли болаларда камқонлик фонидаги функционал ичак бузилишларини барвақт аниқлашга ёрдам беради, бу эса асоратларнинг олдини олади, диагностик юкламани камайтиради ва даволаш харажатларини қисқартиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: функционал ичак бузилишларини эрта босқичда ўз вақтида аниқлаш ва олдини олиш бир бола учун 10 кун давомида 2452900 сўмгача иқтисод қилган (10 кунлик стaционарда даволаниш ўрин куни – 520 000 сўм, овқатланиш – 350000 сўм, дори-дармон учун – 1476900 сўм, гемоглобин – 27000 сўм, ферритин – 79000 сўм), 46 нафар беморни даволашда бу бюджет маблағларидан 112 833 400 сўмгача иқтисод қилиш имконини берган. Хулоса: функционал ичак бузилишларида қисқа занжирли ёғ кислоталарининг метаболик профилини ўз вақтида аниқлаш бир бола учун 2452900 сўмни иқтисод қилган; 
иккинчи илмий янгилик: эрта ёшли болаларда камқонлик фонида функционал ичак бузилишларида sIgA даражасининг ошиши (2,62±0,05 мг/мл) дисбиотик ўзгаришлар ҳамда қисқа занжирли ёғ кислоталари (бутират) ишлаб чиқарилишининг пасайиши махаллий иммун жавобнинг фаоллашуви ва ичак барьер функциясининг зўриқишини тасдиқлаши исботланлиги Тошкент педиатрия тиббиёти институти Илмий кенгашининг 04.06.2025-йилда 03/410-сон билан тасдиқланган «Эрта ёшли болаларда функционал ичак бузилишларида қисқа занжирли ёғ кислоталарининг диагностик аҳамияти» номли услубий тавсияномада акс эттирилган хамда  Хоразм вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 10 сентябрдаги 180-I-сонли буйруғи ва Тошкент давлат тиббиёт университети 2-сонли клиникасининг 2025 йил 2 сентябрдаги 63-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 10.06.2026 йилдаги 10/26-сон хулосаси).  Ижтимоий самарадорлиги: нажасда sIgA даражасини эрта аниқлаш камқонлик билан кечадиган функционал ичак бузилишларни барвақт ташхислаш ва прогноз қилиш самарадорлигини оширади, бу эса асоратларнинг олдини олиб, болалар ўртасида касалланиш кўрсаткичларини камайтиради. Иқтисодий самарадорлиги: функционал ичак бузилишларни эрта босқичда ўз вақтида аниқлаш ва олдини олиш бир бола учун 10 кун давомида 2426900 сўмгача иқтисод қилинган (10 кунлик стaционарда даволаниш ўрин куни - 520000 сўм, овқатланиш - 350000 сўм, дори-дармон учун - 1476900 сўм, sIgA ни аниклаш - 80000 сўм), 46 нафар беморни даволашда бу бюджет маблағларидан 111637400 сўмгача иқтисод қилиш имконини берган. Хулоса: камқонлик фонидаги функционал ичак бузилишлари мавжуд болаларда ичак микробиоценози, ҚЗЁК профили ва sIgA ўзаро боғлиқлигининг аниқланиши ҳар бир беморга 2 426 900 сўмгача маблағни иқтисод қилиш имконини берди; 
учинчи илмий янгилик: эрта ёшли болаларда камқонлик фонида функционал ичак бузилишларида қисқа занжирли ёғ кислоталари кўрсаткичларини мажмуавий баҳолаш ичакнинг функционал ҳолатини баҳолашнинг ташхисий ва прогностик аҳамиятини ошириши: қисқа занжирли ёғ кислоталари профили бузилишлари камқонликнинг оғирлик даражаси ва ичак микробиоценози ўзгаришлари билан боғлиқ булиб, бу ўзгаришлар анаэроб индекснинг - 0,47±0,39 гача, қисқа занжирли ёғ кислоталари умумий концентрацияси (ΣSCFA)нинг 5,55±0,43 мг/г гача ва пропионатнинг 0,76±0,05 мг/г гача пасайиши билан кузатилганлиги Тошкент педиатрия тиббиёти институти Илмий  кенгашининг 04.06.2025-йилда 03/410-сон билан тасдиқланган «Эрта ёшли болаларда функционал ичак бузилишларида қисқа занжирли ёғ кислоталарининг диагностик аҳамияти» номли услубий тавсияномада акс эттирилган хамда  Хоразм вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 10 сентябрдаги 180-I-сонли буйруғи ва Тошкент давлат тиббиёт университети 2-сонли клиникасининг 2025 йил 2 сентябрдаги 63-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 10.06.2026 йилдаги 10/26-сон хулосаси).  Ижтимоий самарадорлиги: эрта ёшли болаларда камқонлик фонидаги функционал ичак бузилишларда ичак микробиоценози, ҚЗЁК профили ва sIgA ўзаро боғлиқлигининг аниқланиши патогенезни чуқурроқ англаш, иммун бузилишларни эрта коррекция қилиш, асоратларни камайтириш ва болалар ҳаёт сифатини ошириш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: функционал ичак бузилишларини эрта босқичда ўз вақтида аниқлаш ва олдини олиш бир бола учун 10 кун давомида 2945900 сўмгача иқтисод қилган (10 кунлик стaционарда даволаниш ўрин куни -520000 сўм, овқатланиш – 350000 сўм, дори-дармон учун – 1476900 сўм, sIgAни аниқлаш – 80000 сўм, қисқа занжирли ёғ кислоталарини аниқлаш нархи 374000 сўм, D витамини миқдорини аниқлаш эса 145000 сўм), 46 нафар беморни даволашда бу бюджет маблағларидан 135511400 сўмгача иқтисод қилиш имконини берган. Хулоса: камқонлик фонидаги функционал ичак бузилишларида микробиоценоз, ҚЗЁК ва sIgA ўзаро боғлиқлигининг аниқланиши ташхислаш ва даволашни оптималлаштириш ҳисобига ҳар бир бола учун 2945900 сўмгача маблағни иқтисод қилиш имконини берди.
тўртинчи илмий янгилик: эрта ёшли болаларда камқонлик фонида функционал ичак бузилишларида ишлаб чиқилган олиб бориш алгоритмини қўллаш ичак метаболик профилининг меъёрлашиши, яъни даволашдан сўнг қисқа занжирли ёғ кислоталари кўрсаткичларининг барқарорлашиши - ацетат (3,86±0,24 мг/г гача), пропионат (0,76±0,05 мг/г гача), бутират (0,82±0,07 мг/г гача), изокислоталар йиғиндиси Σ SCFA (5,55±0,43 мг/г гача) ва sIgA даражасининг (1,82±0,05 мг/мл гача) пасайиши аниқланганлиги Тошкент педиатрия тиббиёти институти Илмий  кенгашининг 04.06.2025-йилда 03/410 -сон билан тасдиқланган «Эрта ёшли болаларда функционал ичак бузилишларида қисқа занжирли ёғ кислоталарининг диагностик аҳамияти» номли услубий тавсияномада акс эттирилган хамда  Хоразм вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 10 сентябрдаги 180-I-сонли буйруғи ва Тошкент давлат тиббиёт университети 2-сонли клиникасининг 2025 йил 2 сентябрдаги 63-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 10.06.2026 йилдаги 10/26-сон хулосаси).  Ижтимоий самарадорлиги: ишлаб чиқилган алгоритмнинг биринчи бўғин шифокорлари томонидан эрта ёшли болаларда функционал ичак бузилишларини олиб боришда татбиқ этилиши, клиник белгилар ва копрологик кўрсаткичларни баҳолаш асосида функционал ва яллиғланиш ҳолатларини эрта дифференциaция қилишни таъминлайди ҳамда адекват терапияни ўз вақтида тайинлашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: ичакнинг функционал ўзгаришларини эрта босқичда ўз вақтида аниқлаш ва олдини олиш бир бола учун 10 кун давомида 2346900 сўмгача иқтисод қилинган (10 кунлик стaционарда даволаниш ўрин куни- 520000 сўм, овқатланиш – 350000 сўм, дори-дармон учун - 1476900 сўмдан), 46 нафар беморни даволашда бу бюджет маблағларидан 107957400 сўм иқтисод қилиш имконини берган. Хулоса: функционал ичак бузилишларида нажас таркибидаги sIgA миқдорини ўз вақтида аниқлаш - ҳар бир бола учун 2346900 сўмгача маблағни иқтисод қилиш имконини берди.