Шомуродов Акмал Янгибой ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Болаларда оғир қўшма бош мия жароҳатларида интенсив терапия асослари», 14.00.37 – Анестезиология ва реаниматология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.1.PhD/Tib4357.
Илмий раҳбар: Муҳитдинова Ҳура Нуритдиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тиббиёт ходимларининг касбий малакасини ривожлантириш маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Болалар миллий тиббиёт маркази, DSc.06/2025.27.12.Tib.07.01.
Расмий оппонентлар: Юсупов Анвар Собирович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Эшонов Олим Шойимқулович, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Андижон давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: болаларда оғир қўшма бош мия жароҳатининг ўткир даврида гемодинамика реакциясининг ёшга хос хусусиятлари ва циркад ритмларини ўрганиш асосида интенсив даволашни оптималлаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
оғир қўшма бош мия жароҳати олган болаларда жонлантириш ва интенсив даволаш шароитида илк бор гемодинамика, нафас олиш ва тана ҳарорати кўрсаткичлари циркад ритмининг фазавий таҳлили узайтирилган соатбай мониторинг усули билан биргаликда қўлланилган ҳамда циркад ритм тузилмасидаги бузилишлар (мезор, амплитуда, акрофаза ва батифаза ўзгаришлари) патологик силжишларни эрта аниқлаш ва асоратлар ривожланишининг олдини олиши асосланган;
бола организмининг оғир қўшма бош мия жароҳатига мослашув реакцияларини ёш тоифалари (3 ойликдан 3 ёшгача, 3–7 ёш ва 7–18 ёш) ҳамда жароҳат оғирлигига (ИСС ва Глазго шкалалари асосидаги 3 та кичик гуруҳ) кўра табақалаштирилган ҳолда ўрганиш натижасида гемодинамик кўрсаткичларнинг ўртача суткалик қийматлари барқарор меʼёрда сақланган ҳолатларда ҳам циркад ритмларнинг фазавий бузилишларини таҳлил қилиш орқали яширин патологик тафовутлар аниқланган;
корреляцион таҳлил ёрдамида травматик касалликнинг ўткир даврида компенсатор реакциялар шаклланишининг ўзига хос қонуниятлари очиб берилди, жароҳат оғирлашган сари гемодинамика ва нафас олиш кўрсаткичларининг компенсатор жавоби сусайиб бориши асосланган;
проспектив қиёсий изланишлар натижасида касалликнинг дастлабки ўн кунлигида фентанил (52,6±20,9 мкг/кг/сут), пропофол (26,7±8,4 мг/кг/сут) ва ардуаннинг (0,24±0,13 мг/кг/сут) узлюксиз инфузияси юқори стресс-протектив самара бериши исботланди ҳамда мазкур дозалаш режими 7 ёшдан ошган энг оғир аҳволдаги беморларда оғир қўшма бош мия жароҳатининг ўткир даврида компенсатор реакцияларнинг адекват тикланишини таъминлаши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқот доирасида «Болаларда оғир қўшма бош мия жароҳатларининг ўткир даврида интенсив даволашни оптималлаштириш» номли услубий тавсиянома ишлаб чиқилган (Илмий кенгашининг 2025-йил 26-февралдаги 48-сон баённомаси билан тасдиқланган), шунингдек, тадқиқот натижалари Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Тошкент вилояти филиали (13.05.2025 й., №49) ва Тошкент шаҳар 2-сон шаҳар болалар хирургик клиник шифохонаси (04.03.2025 й., №80) буйруқлари билан клиник амалиётга жорий этилган. Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашининг 2025 йил 7 октябрдаги №26/59-сонли йиғилиш баённомаси асосида берилган хулосасига биноан:
Биринчи илмий янгилик: оғир қўшма бош мия жароҳати олган болаларда жонлантириш ва интенсив даволаш шароитида илк бор гемодинамика, нафас олиш ва тана ҳарорати кўрсаткичлари циркад ритмининг фазавий таҳлили узайтирилган соатбай мониторинг усули билан биргаликда қўлланилган ҳамда циркад ритм тузилмасидаги бузилишлар (мезор, амплитуда, акрофаза ва батифаза ўзгаришлари) патологик силжишларни эрта аниқлаш ва асоратлар ривожланишининг олдини олиши асосланганлиги тадқиқот доирасида ишлаб чиқилган услубий тавсиянома мазмунига киритилган ва клиник амалиётга жорий этилган. Ижтимоий аҳамияти: тунги патологик силжишларни (ЎЮЕ, госпитал пневмония, ЎНЕ) клиник манифестациядан анча олдин аниқлаш юқори хавфли беморларда ўз вақтида тактик коррексия ўтказиш имконини берган, бу эса болалар ҳаётини сақлаш, ногиронликнинг олдини олиш ва оилаларнинг психологик-молиявий юкини камайтиришни таъминлаган. Иқтисодий самарадорлиги: 108 нафар беморнинг 30 фоизида (32 нафар) вентиляция режими ўзгариши ва иккиламчи асоратлар (госпитал пневмония, ЎНЕ, ЎЮЕ) хавфи кузатилган; соатбай мониторинг ва циркад ритмлар фазавий таҳлилини жорий этиш натижасида уларнинг ярмида (16 нафар) оғир оқибатларнинг олди олинган. Мазкур беморларда ўпка сунъий вентиляцияси (ЎСВ) давомийлиги ўртача 3 кунга, реанимация ва интенсив даволаш бўлимида (РИДБ) ётиш муддати 5 кунга қисқарган, такрорий МСКТ текширувига эҳтиёж 1 мартага камайган ва 5 кунлик мақсадли антибиотикотерапия зарурати бартараф этилган. Натижада 1 бемор ҳисобига 9 908 975 сўм, 16 нафар бемор бўйича жами 158 543 600 сўм давлат бюджети маблағлари иқтисод қилинган. Хулоса: циркад ритмлар фазавий таҳлили ва узайтирилган соатбай мониторингнинг клиник амалиётга жорий этилиши яширин патологик ўзгаришларни клиник манифестациядан олдин аниқлаш орқали оғир асоратларнинг олдини олиб, бюджет маблағларини сезиларли тежашни таъминлаган.
Иккинчи илмий янгилик: бола организмининг оғир қўшма бош мия жароҳатига мослашув реакцияларини ёш тоифалари (3 ойликдан 3 ёшгача, 3–7 ёш ва 7–18 ёш) ҳамда жароҳат оғирлигига (ИСС ва Глазго шкалалари асосидаги 3 та кичик гуруҳ) кўра табақалаштирилган ҳолда ўрганиш натижасида гемодинамик кўрсаткичларнинг ўртача суткалик қийматлари барқарор меʼёрда сақланган ҳолатларда ҳам циркад ритмларнинг фазавий бузилишларини таҳлил қилиш орқали яширин патологик тафовутлар аниқланганлиги тадқиқот доирасида ишлаб чиқилган услубий тавсиянома мазмунига киритилган ва клиник амалиётга жорий этилган. Ижтимоий аҳамияти: даволашни боланинг ёши ва жароҳат оғирлигига қараб персоналлаштириш гемодинамик декомпенсация ҳамда қайтмас кардиал асоратлар (сурункали юрак етишмовчилиги) хавфини камайтириб, болаларнинг функсионал саломатлигини сақлашга хизмат қилган. Иқтисодий самарадорлиги: анъанавий даволашда энг оғир (3-кичик гуруҳ) беморларда РИДБда ётиш муддати 28–31,2 кунни ташкил этиб, мия шиши сабабли 20% ли албуминнинг такрорий курслари талаб этилган. Табақалаштирилган ёндашув натижасида РИДБда даволаниш муддати ўртача 6 кунга қисқарган (РИДБда бир койка-кун харажати оддий бўлимдагидан 3,78 марта юқори бўлгани сабабли ушбу даврдаги харажатлар 73,5% га камайган), 20% ли албумин сарфи эса 12 флакондан 4 флаконгача (66,7% га) қисқарган. Мазкур икки асосий харажат тури бўйича умумий харажатлар 69,2% га (3,24 баравар) камайиб, 1 бемор ҳисобига 15 719 400 сўм, 3-кичик гуруҳдаги 31 нафар бемор бўйича жами 487 301 400 сўм (31 × 15 719 400) давлат бюджети маблағлари иқтисод қилинган. Хулоса: ёш ва жароҳат оғирлигига асосланган индивидуал даволаш протоколи энг оғир беморларнинг РИДБда ётиш муддатини қисқартириш ҳамда қимматбаҳо инфузион терапияни оптималлаштириш ҳисобига юқори иқтисодий самара берган.
Учинчи илмий янгилик: корреляцион таҳлил ёрдамида травматик касалликнинг ўткир даврида компенсатор реакциялар шаклланишининг ўзига хос қонуниятлари очиб берилди, жароҳат оғирлашган сари гемодинамика ва нафас олиш кўрсаткичларининг компенсатор жавоби сусайиб бориши асосланганлиги шу асосда патогенетик «зарарли доира»ни узиш стратегияси ишлаб чиқилганлиги тадқиқот доирасида ишлаб чиқилган услубий тавсиянома мазмунига киритилган ва клиник амалиётга жорий этилган. Ижтимоий аҳамияти: компенсатор реакциялар сустлигини миқдорий кўрсаткичлар орқали эрта аниқлаш ва «зарарли доира»ни узиш такрорий жарроҳлик, узоқ муддатли ЎСВ, сурункали юрак етишмовчилиги ва вегетатив ҳолатнинг олдини олиб, болаларда ногиронлик (50%) ва неврологик дефицит (75%) частотасини камайтирган. Иқтисодий самарадорлиги: «зарарли доира» ишга тушган беморларда ўткир юрак етишмовчилиги ва тунги декомпенсация фонида ўртача 2 та такрорий нейрохирургик аралашув, ЎСВнинг 7 суткага узайиши ва 4 суткалик такрорий РИДБ цикли талаб этилган; бундай хавф 108 бемордан 24 нафарида (22,2%) кузатилган. Даволашни корреляцион таҳлил асосида ўз вақтида коррексия қилиш ушбу харажатларнинг олдини олиб, 1 бемор ҳисобига 14 438 000 сўм (такрорий РИДБ цикли – 5 548 000, ЎСВ – 4 690 000, такрорий операциялар – 4 200 000 сўм), 24 нафар бемор бўйича жами 346 512 000 сўм давлат бюджети маблағлари иқтисод қилинган. Хулоса: компенсатор реакцияларнинг корреляцион таҳлилига асосланган «зарарли доира»ни узиш стратегияси такрорий нейрохирургик амалиётлар, ЎСВ ва РИДБда ётиш муддатларини камайтириб, бюджет маблағларини сезиларли тежашни таъминлаган.
Тўртинчи илмий янгилик: проспектив қиёсий изланишлар натижасида касалликнинг дастлабки ўн кунлигида фентанил (52,6±20,9 мкг/кг/сут), пропофол (26,7±8,4 мг/кг/сут) ва ардуаннинг (0,24±0,13 мг/кг/сут) узлюксиз инфузияси юқори стресс-протектив самара бериши исботланди ҳамда мазкур дозалаш режими 7 ёшдан ошган энг оғир аҳволдаги беморларда оғир қўшма бош мия жароҳатининг ўткир даврида компенсатор реакцияларнинг адекват тикланишини таъминлаши аниқланганлиги тадқиқот доирасида ишлаб чиқилган услубий тавсиянома мазмунига киритилган ва клиник амалиётга жорий этилган. Ижтимоий аҳамияти: янги протокол ўта оғир (ИСС 29,8±6,0; Глазго 7,4±1,4) беморларда симпатик бошқарувни сақлаб, мия функсияларининг тикланишига ва кардиал асоратлар хавфининг камайишига олиб келган, бу эса болаларнинг узоқ муддатли реабилитация эҳтиёжини қисқартирган. Иқтисодий самарадорлиги: протокол қўлланилган 2-гуруҳ беморлари клиник жиҳатдан анча оғир бўлганлиги (ИСС 29,8 ва 23,1; Глазго 7,4 ва 9,7) сабабли ЎСВ давомийлиги 1-гуруҳга нисбатан узоқроқ бўлса-да (11,6±5,6 ва 8,6±2,5 сутка), протокол миокард ишемияси/ЎЮЕ, такрорий ЎСВ (5 сутка), такрорий РИДБ цикли (4 сутка) ва такрорий стресс-протектив курснинг (5 кун) олдини олган. Натижада 1 бемор ҳисобига 12 690 440 сўм (такрорий РИДБ цикли – 5 548 000, стресс-протектив курс – 3 792 440, ЎСВ – 3 350 000 сўм), 3-кичик гуруҳдаги 17 нафар бемор бўйича жами 215 737 480 сўм давлат бюджети маблағлари иқтисод қилинган. Хулоса: фентанил + пропофол + ардуан стресс-протектив протоколининг жорий этилиши узайтирилган седация ва миорелаксацияда симпатик бошқарувни сақлаш орқали такрорий ЎСВ, РИДБ ва стресс-протектив курсларнинг олдини олиб, бюджет маблағларини сезиларли тежашни таъминлаган.