Qaraxonova Sarvinoz Alisherovna
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): « Vaskulyar demensiyada kuzatiladigan kognitiv va psixoemotsional buzilishlarni korreksiya qilishda psixomotor terapiya samaradorligini taqqoslab o‘rganish», 14.00.13 – Nevrologiya, 19.00.04 – Tibbiy psixologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2026.3.DSc/Tib1640.
Ilmiy maslahatchi: Ibodullaev Zarifboy Radjabovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Toshkent davlat tibbiyot universiteti huzuridagi DSc.06/2025.27.12.Tib.01.04 raqamli ilmiy kengash asosidagi bir martalik ilmiy kengash.
Rasmiy opponentlar: Ergasheva Nargiza Obidjonovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Eshimbetova Saida Zakirovna, tibbiyot fanlari doktori, professor (Qozog‘iston Respublikasi); Rasulov Abdumo‘min Ibragimovich, psixologiya fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot nomi: Samarqand davlat tibbiyot universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi vaskulyar demensiyada kognitiv va psixoemotsional buzilishlarni korreksiya qilishda psixomotor terapiya samaradorligini taqqoslab o‘rganishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
vaskulyar demensiya bilan og‘rigan bemorlarda kognitiv funksiyalarning pasayishi va emotsional labillikning kuchayishi o‘rtasidagi bog‘liqlik asosida organik emotsional labillik sindromo kompleksining shakllanish mexanizmi isbotlangan;
vaskulyar demensiyada neyropsixologik buzilishlar og‘irligi va shaxsiy-regulyator nazoratning susayishi o‘rtasidagi to‘g‘ri korrelyasion bog‘liqliklar asosida kognitiv-psixoemotsional buzilishlarning og‘irlik darajasini belgilovchi integrativ diagnostik mezonlar asoslangan;
vaskulyar demensiyaning bosqichli rivojlanishida NPI bo‘yicha neyropsixologik simptomlar, CSSD bo‘yicha psixoemotsional o‘zgarishlar va RLS bo‘yicha irodaviy-regulyator nazoratning susayishi o‘rtasidagi korrelyasion bog‘liqliklar asosida psixoemotsional buzilishlarning kasallik progressiyasidagi o‘rni isbotlangan;
vaskulyar demensiyali bemorlarda psixomotor terapiyaning neyrodinamik jarayonlar, kognitiv-regulyator funksiyalar va emotsional barqarorlikni tiklashda MBSR dasturiga nisbatan 2,1 barobar yuqori reabilitatsion samaradorligi asosida po‘stloqosti regulyator mexanizmlariga ta’siri isbotlangan;
vaskulyar demensiyali bemorlarda kompleks neyropsixologik reabilitatsiya natijasida funksional mustaqillikning 56,42% ga oshishi va kognitiv buzilishlarning 3 barobar kamayishi asosida reabilitatsiya samaradorligini baholash mezonlari takomillashtirilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi:
Vaskulyar demensiyada kognitiv va psixoemotsional buzilishlarning psixologik strukturasi hamda tibbiy-neyropsixologik yordamni takomillashtirish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik: vaskulyar demensiya bilan og‘rigan bemorlarda kognitiv funksiyalarning pasayishi va emotsional labillikning kuchayishi o‘rtasidagi bog‘liqlik asosida organik emotsional labillik sindromokompleksining shakllanish mexanizmi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligining 2025-yil 25-noyabrdagi 11-25/785 t-son ma’lumotnoma bilan tasdiqlangan “Vaskulyar demensiyada psixologik buzilishlarning erta diagnostikalash usullari” nomli uslubiy tavsiyanomasi hamda 2025-yil 25-noyabrdagi 11-25/828 t-son ma’lumotnoma bilan tasdiqlangan “Vaskulyar demensiyada psixomotor terapiya asosidagi algoritmning samaradorligi” nomli uslubiy tavsiyanomalari mazmuniga kiritilgan. Mazkur ilmiy ishlanmalar O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi ijtimoiy himoya milliy agentligi TShIQQM 10.02.2025-yildagi 9-I-sonli bo‘yrug‘i va Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali klinikasi 05.05.2026-yildagi 102-K-sonli bo‘yruqlari asosida amaliyotiga tadbiq qilingan bo‘lib, Sog‘liqni saqlash vazirli huzuridagi ilmiy-texnik kengashning 2026 yil 10 iyun`dagi 10/67 xulosasi ma`lumotnomasi bilan tasdiklangan. Ijtimoiy samaradorligi: vaskulyar demensiya bilan og‘rigan bemorlarda erta muddatlarda kognitiv buzilishlarni psixoemotsional sfera buzilishlari bilan birgalikda tashhislash va ularga ko‘rsatiladigan tibbiy-psixologik yordamni takomillashtirish orqali bemorlarning hayot sifatini yaxshilash bo‘yicha sifat jihatdan o‘sishga erishilgan. Iqtisodiy samaradorligi: Vaskulyar demensiya bilan og‘rigan bemorlarda psixoemotsional buzilishlar e’tiborga olinmasa kognitiv buzilishlarni koreeksiya qilish samara bermaydi, og‘irlik darajasi ortib boraveradi, davolash jarayoni uzoq davom etib, bemorlarning xayot sifati pasayishiga olib keladi. Ushbu integrativ yondashuv asosida bemorlarni davolash xarajatlari 71442000 so‘mni tejash imkoniyatini bergan. Xulosa: vaskulyar demensiya bilan og‘rigan bemorlarda kognitiv buzilishlarni psixoemotsional sfera o‘zgarishlari bilan birgalikda erta aniqlash va ularni individual psixologik xususiyatlarini inobatga olgan holda kompleks davolash kasallikning og‘irlik darajalari bo‘yicha keyingi bosqichlari rivojlanib ketishini oldini olib, bemorning ijtimoiy moslashuvini saqlab, xayot sifati ko‘rsatkichlarini yaxshilashga xizmat qildi hamda davolash xarajatlarini optimallashtirish orqali har bir bemor uchun byudjet mablag‘larini sezilarli darajada tejash imkonini beradi;
ikkinchi ilmiy yangilik: vaskulyar demensiyada neyropsixologik buzilishlar og‘irligi va shaxsiy-regulyator nazoratning susayishi o‘rtasidagi to‘g‘ri korrelyasion bog‘liqliklar asosida kognitiv-psixoemotsional buzilishlarning og‘irlik darajasini belgilovchi integrativ diagnostik mezonlar asoslanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligining 2025-yil 25-noyabrdagi 11-25/785 t-son ma’lumotnoma bilan tasdiqlangan “Vaskulyar demensiyada psixologik buzilishlarning erta diagnostikalash usullari” nomli uslubiy tavsiyanomasi hamda 2025-yil 25-noyabrdagi 11-25/828 t-son ma’lumotnoma bilan tasdiqlangan “Vaskulyar demensiyada psixomotor terapiya asosidagi algoritmning samaradorligi” nomli uslubiy tavsiyanomalari mazmuniga kiritilgan. Mazkur ilmiy ishlanmalar O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi ijtimoiy himoya milliy agentligi TShIQQM 10.02.2025-yildagi 9-I-sonli bo‘yrug‘i va Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali klinikasi 05.05.2026-yildagi 102-K-sonli bo‘yruqlari asosida amaliyotiga tadbiq qilingan bo‘lib, Sog‘liqni saqlash vazirli huzuridagi ilmiy-texnik kengashning 2026 yil 10 iyun`dagi 10/67 xulosasi ma`lumotnomasi bilan tasdiklangan. Ijtimoiy samaradorligi: vaskulyar demensiyada nazorat lokusini internallashuvi orqali bemorlarda psixoterapiyaga sezuvchanlik ortishi, ijtimoiy izolyasiyaning kamayishi va hayot sifati yaxshilanishiga olib keldi. Iqtisodiy samaradorligi: mazkur dasturiy ta’minotning joriy etilishi bemorlarni avtomatik skrining qilish, diagnostik xatoliklarni minimallashtirish va tibbiy-psixologik xulosalarni standartlashtirildi va va tibbiy xizmatlarga sarflanadigan byudjet xarajatlarini 71442000 so‘mga tejash imkonini berdi. Xulosa: takomillashtirilgan tibbiy psixologik yordamni tashkil etish bo‘yicha yondoshuv vaskulyar demensiyada organik emotsional labillik darajasini pasaytirishga va nazorat lokusini internallashuviga asoslanib, kognitiv buzilishlarni rivojlanib borishini oldini oladi va ijtimoiy iqtisodiy samaradorlikka erishish imkonini beradi;
uchinchi ilmiy yangilik: vaskulyar demensiyaning bosqichli rivojlanishida NPI bo‘yicha neyropsixologik simptomlar, CSSD bo‘yicha psixoemotsional o‘zgarishlar va RLS bo‘yicha irodaviy-regulyator nazoratning susayishi o‘rtasidagi korrelyasion bog‘liqliklar asosida psixoemotsional buzilishlarning kasallik progressiyasidagi o‘rni isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligining 2025-yil 25-noyabrdagi 11-25/785 t-son ma’lumotnoma bilan tasdiqlangan “Vaskulyar demensiyada psixologik buzilishlarning erta diagnostikalash usullari” nomli uslubiy tavsiyanomasi hamda 2025-yil 25-noyabrdagi 11-25/828 t -son ma’lumotnoma bilan tasdiqlangan “Vaskulyar demensiyada psixomotor terapiya asosidagi algoritmning samaradorligi” nomli uslubiy tavsiyanomalari mazmuniga kiritilgan. Mazkur ilmiy ishlanmalar O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi ijtimoiy himoya milliy agentligi TShIQQM 10.02.2025-yildagi 9-I-sonli bo‘yrug‘i va Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali klinikasi 05.05.2026-yildagi 102-K-sonli bo‘yruqlari asosida amaliyotiga tadbiq qilingan bo‘lib, Sog‘liqni saqlash vazirli huzuridagi ilmiy-texnik kengashning 2026 yil 10 iyun`dagi 10/67 xulosasi ma`lumotnomasi bilan tasdiklangan. Ijtimoiy samaradorligi: vaskulyar demensiyada mazkur bazaviy ma’lumotlardan foydalanish bemorlarning holatini dinamik kuzatish, kasallik progressiyasini prognozlash va tadqiqot natijalarining ob’ektivligini ta’minlashga xizmat qiladi. Iqtisodiy samaradorligi: psixokorreksion tadbirlarni bazis davo bilan integrasiya qilish orqali davolash jarayoni qisqarib, takroriy murojaatlar va stasionar davolanish xolatlari kamayadi, bu esa tibbiy xizmatlarga sarflanadigan byudjet xarajatlarini optimallashtirish imkonini berdi. Xulosa: moslashtirilgan tizimli baholashni vaskulyar demensiyani kompleks davolashga joriy etish bemorlardagi psixoemotsional buzilishlarni samarali korreksiya qilishni ta’minlab, ularning hayot sifatini oshirish hamda ijtimoiy-iqtisodiy foydaga erishish imkonini beradi;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: vaskulyar demensiyali bemorlarda psixomotor terapiyaning neyrodinamik jarayonlar, kognitiv-regulyator funksiyalar va emotsional barqarorlikni tiklashda MBSR dasturiga nisbatan 2,1 barobar yuqori reabilitatsion samaradorligi asosida po‘stloqosti regulyator mexanizmlariga ta’siri isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligining 2025-yil 25-noyabrdagi 11-25/785 t-son ma’lumotnoma bilan tasdiqlangan “Vaskulyar demensiyada psixologik buzilishlarning erta diagnostikalash usullari” nomli uslubiy tavsiyanomasi hamda 2025-yil 25-noyabrdagi 11-25/828 t-son ma’lumotnoma bilan tasdiqlangan “Vaskulyar demensiyada psixomotor terapiya asosidagi algoritmning samaradorligi” nomli uslubiy tavsiyanomalari mazmuniga kiritilgan. Mazkur ilmiy ishlanmalar O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi ijtimoiy himoya milliy agentligi TShIQQM 10.02.2025-yildagi 9-I-sonli bo‘yrug‘i va Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali klinikasi 05.05.2026-yildagi 102-K-sonli bo‘yruqlari asosida amaliyotiga tadbiq qilingan bo‘lib, Sog‘liqni saqlash vazirli huzuridagi ilmiy-texnik kengashning 2026 yil 10 iyun`dagi 10/67 xulosasi ma`lumotnomasi bilan tasdiklangan. Ijtimoiy samaradorligi: mazkur tizimli yondashuvning amaliyotga joriy etilishi natijasida bemorlarda neyrokognitiv tiklanish tezligini oshirish, ijtimoiy adaptasiyani erta muddatlarda ta’minlash va demensiya bilan og‘rigan shaxslarga tibbiy-psixologik xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish uchun zarur bo‘lgan ilmiy-amaliy hamda uslubiy tayyorgarlik takomillashtirishga xizmat qildi. Iqtisodiy samaradorligi: ushbu tizimli yondashuvning amaliyotga joriy etilishi bemorlarni davolash xarajatlari 71442000 so‘mni tejash imkoniyatini berdi. Xulosa: moslashtirilgan psixomotor terapiyani vaskulyar demensiyani kompleks davolash tizimiga joriy etish bemorlardagi psixoemotsional buzilishlarni samarali korreksiya qilishni ta’minlash imkonini beradi;
beshinchi ilmiy yangilik: vaskulyar demensiyali bemorlarda kompleks neyropsixologik reabilitatsiya natijasida funksional mustaqillikning 56,42% ga oshishi va kognitiv buzilishlarning 3 barobar kamayishi asosida reabilitatsiya samaradorligini baholash mezonlari takomillashtirilganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligining 2025-yil 25-noyabrdagi 11-25/785 t-son ma’lumotnoma bilan tasdiqlangan “Vaskulyar demensiyada psixologik buzilishlarning erta diagnostikalash usullari” nomli uslubiy tavsiyanomasi hamda 2025-yil 25-noyabrdagi 11-25/828 t-son ma’lumotnoma bilan tasdiqlangan “Vaskulyar demensiyada psixomotor terapiya asosidagi algoritmning samaradorligi” nomli uslubiy tavsiyanomalari mazmuniga kiritilgan. Mazkur ilmiy ishlanmalar O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi ijtimoiy himoya milliy agentligi TShIQQM 10.02.2025-yildagi 9-I-sonli bo‘yrug‘i va Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali klinikasi 05.05.2026-yildagi 102-K-sonli bo‘yruqlari asosida amaliyotiga tadbiq qilingan bo‘lib, Sog‘liqni saqlash vazirli huzuridagi ilmiy-texnik kengashning 2026 yil 10 iyun`dagi 10/67 xulosasi ma`lumotnomasi bilan tasdiklangan. Ijtimoiy samaradorligi: takomillashtirilgan tibbiy-psixologik mezon vaskulyar demensiya bilan og‘rigan bemorlarda neyropsixologik hamda psixoemotsional buzilishlarni erta aniqlash va samarali psixokorreksiya qilish orqali bemorlarning ijtimoiy dezadaptasiyasini minimallashtirish hamda uzoq muddatli parvarish muassasalariga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirishga xizmat qildi. Iqtisodiy samaradorligi: neyropsixologik hamda psixoemotsional buzilishlarni erta aniqlash va maqsadli psixokorreksiya davolash jarayonini optimallashtirib, bemorlarni davolash xarajatlari 71442000 so‘mni tejash imkoniyatini berdi. Xulosa: mazkur tizimni stasionar va ambulator sharoitga integrasiya qilish bemorlarga ko‘rsatiladigan tibbiy-psixologik yordam sifatini oshirish va uzoq muddatli parvarish muassasalariga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirish orqali ijtimoiy-iqtisodiy yuklamani pasaytirishda yuqori klinik ijtimoiy ahamiyatga ega.
